Cümlede Anlam

"Hastalandığı için toplantıya gelemedi." ile "Seni görmek için bu kadar yolu geldi." cümlelerinde aynı sözcük var: "için". Ama iki cümle iki ayrı ilişki kuruyor. İlkinde hastalanmak olmuş bitmiş bir şeydir, gelememek onun sonucudur. İkincisinde seni görmek henüz gerçekleşmemiş bir hedeftir, yola çıkmak o hedefe yönelmiş bir eylemdir.

Bu konunun mantığı bu iki cümlede saklı: ilişkiyi ek ya da bağlaç değil, anlam belirler. Ek sana yalnızca nereye bakacağını gösterir. MEB-AGS'de bu konu hem tek başına soru olur hem de paragraf sorularının içine sızar, çünkü bir parçayı anlamak cümlelerin birbirine nasıl bağlandığını görmekle başlar.

Neden-sonuç ile amaç-sonuç

Neden-sonuç (sebep-sonuç) cümlesinde bir yargı bir nedene bağlanır ve neden ya gerçekleşmiştir ya gerçekleşmektedir. "Gece boyunca kar yağdığı için okullar tatil edildi." cümlesinde kar yağmış, bitmiştir; tatil onun sonucudur. Araçlar çeşitlidir:

• "Çünkü" nedeni sonuçtan sonra açıklar: "Domates ekmedik, çünkü kuyunun suyu azalmıştı."
• "-dığı için" ve "-dığından" nedeni yan cümleye taşır.
• Ayrılma eki "-den" nedeni tek sözcükte verir: "Sevincinden yerinde duramıyordu."
• "Bu yüzden" ve "bu nedenle" nedeni önceki cümlede bırakır, sonucu yeni cümlede verir.
• Olmuş bir işin ardından gelen "diye" de neden bildirir: "Sesini yükseltti diye herkes ona kırıldı."

Neden-sonuç hiçbir araç olmadan da kurulur. "Yol gece buz tutmuştu, sabah iki araç yoldan çıktı." cümlesinde "çünkü" yok ama ikinci yargı birincisinden doğuyor. Araç arayan öğrenci bu cümleleri atlar.

Amaç-sonuç cümlesinde eylem, henüz gerçekleşmemiş bir hedefe yönelir. "Sabah trenine yetişmek için saatini beşe kurdu." Araçlar "-mek için", "-mek amacıyla", "-mek üzere" ve istek bildiren eylemden sonra gelen "-sın diye" kalıbıdır. Amaçta ölçü niyettir, sonuç değil: "Trene yetişmek için koştu ama yetişemedi." cümlesi yine amaç-sonuçtur.

"Diye" de iki yüzlüdür ve ayrım kipte saklıdır. "Bebek uyanmasın diye" bir isteğin ardından gelir, amaçtır. "Geç kaldı diye" olmuş bir işin ardından gelir, nedendir.

Soru olumsuz kökle gelirse işi şıklara bölersin: "Hangisinde amaç bildiren bir anlatım yoktur?" Dört şıkta "için" ya da "diye" amaç bildirir; aradığın, aynı sözcüğün neden bildirdiği tek şıktır. Her şıkta "amacıyla" testini tek tek yap. "Çocuklarının geleceği için birikim yapıyor." cümlesinde gelecek henüz gelmemiştir, amaç vardır. "Bu kabalığı için ondan özür bekliyorum." cümlesinde kabalık olmuştur, neden vardır. Göze aynı görünen iki "için" böyle ayrılır.