Ahlak ve Değerler

Bir davranışa "iyi" ya da "kötü" dediğinde, aslında kafandaki bir ölçüye bakıyorsun. O ölçünün adı değerdir. Bu konu iki işi birlikte yapar: değerlerin nasıl oluştuğunu ve İslam'ın hangi erdemleri öne çıkardığını anlatır, sonra da yerilen, yani kötü sayılan davranışları tek tek tanımlatır. Sınav tarafında ikinci kısım ağır basar. ÖSYM sana bir durum verir ve "bu hangi davranışa karşılık gelir" diye sorar; cevap, birbirine çok yakın iki kavramdan biri olur.

Değer, din ve örf

Değer, bir toplumun ya da bireyin neyin iyi, doğru ve önemli olduğuna dair benimsediği ölçüdür. Dürüstlük, saygı, adalet, yardımseverlik birer değerdir. Değerler insanın davranışlarına yön verir; gençlerin kişilik gelişiminde de belirleyicidir. Gençlik, kimliğin kurulduğu dönemdir ve bu dönemde benimsenen değerler, kişinin ileride nasıl biri olacağını büyük ölçüde şekillendirir.

Değerlerin oluşumunda iki etken öne çıkar. Birincisi dindir: insanın neyin iyi, neyin kötü olduğunu Allah'ın bildirdiği ölçüyle belirlemesini sağlar. İkincisi örf ve âdettir. Örf, bir toplumun uzun süre yaşayarak yerleştirdiği ortak davranış kalıplarıdır; âdet, tekrarlanan alışkanlıktır. Selamlaşma biçimleri, misafire gösterilen ilgi, bayram ziyaretleri örf ve âdetin ürünüdür.

Gençlik değerler açısından hassas bir dönemdir; çünkü genç hem ailesinden aldığı değerleri hem de çevresinden gelenleri sorgular. Din kültürü programı bu yüzden değerleri gençlerin gündelik hayatına bağlar: sözünü tutmak, emanete sadık kalmak, arkadaşlık ilişkisinde dürüst olmak, anne babaya saygı göstermek. İsrâ 17:23-29'un bu ünitenin dayanağı seçilmesi de bundandır.

Değerlerin işlevi pusula gibidir. Karşına iki seçenek çıktığında hangisini seçeceğini değer sistemin belirler. Aile, okul, arkadaş çevresi ve medya değerlerin oluştuğu ortamlardır; din bunların hepsinin üzerinde, kalıcı bir ölçü sunar. Hucurât 49:6 bunun gündelik bir örneğidir: "Size bir fasık bir haber getirirse, … o haberin doğruluğunu araştırın." Burada doğruluk, başkasına zarar vermemenin ölçüsü olarak değer işlevi görür.

Değerlerin birbiriyle çatıştığı anlar da olur. Arkadaşını korumak ile doğruyu söylemek çakıştığında hangi değerin öne geçeceğini sana din ve vicdan söyler. Nisâ 4:58 bu konuda nettir: emanetleri ehline vermek ve insanlar arasında adaletle hükmetmek emredilir. Yani yakınlık adaletin önüne geçemez. Mâide 5:8'de de "Bir topluma olan kininiz sizi adaletsizliğe itmesin" denir.