Felsefenin Alt Dalları

Bir kapıya "Bu kapı neden kapalı?" diye soran biri bir sebep arar. "Kapı nedir, bir şey ne zaman gerçekten vardır?" diye soran ise felsefe yapmaya başlamıştır. AYT'de bu konu iki yerde işe yarar. Birincisi, kısa bir efsane, diyalog ya da filozof parçası verilir ve parçanın hangi felsefi yaklaşımı, hangi ahlak görüşünü ya da hangi kavramı yansıttığı sorulur.

İkincisi, parçadaki filozofun adı ders kitabında hiç geçmeyebilir; bilgi metnin içinde verilir, sen yalnızca okursun. 2026 kitapçığında bir efsane bir felsefi yolculukla eşleştirildi, bir parçada Schopenhauer'ın sanat görüşü soruldu ve Kant'ta bir eylemin ahlaki değerinin neye bağlı olduğu istendi. Konu, felsefenin yedi alt dalının ana sorularından oluşuyor; bu yüzden her dalı kendi sorusuyla tanıyacağız.

Felsefeyi tanımak: anlam, tanım, özellik

Felsefe, Yunanca philosophia sözcüğünden gelir: philia sevgi ve arayış, sophia bilgelik demektir. Çevresinde bilgi, hakikat ve hikmet kavramları dolaşır. Filozofların tanımları birbirinden ayrılır. Platon felsefeyi idealar bilgisini diyalektik düşünmeyle kavramak olarak görür. Aristoteles var olanı var olması bakımından inceleyen bilim der.

Kant görevi yanlış anlamadan doğan aldanmacaları ortadan kaldırmak olarak koyar. Jaspers için felsefe yolda olmaktır ve soru cevaptan değerlidir. Hilmi Ziya Ülken düşünce üzerine düşünceyi, Takiyettin Mengüşoğlu ise var olanların ortak niteliğini arar. el-Kindî, Fârâbî ve İbn Sînâ'nın tanımları da varlıkların hakikatini bilmeye ve yetkinleşmeye bağlanır.

Felsefi düşüncenin özellikleri sorgulama, merak, şüphe, hayret, yığılımlı ilerleme, eleştirel, refleksif, rasyonel, sistemli, tutarlı ve evrensel olmaktır. Refleksif olmak, düşüncenin kendini ya da başka bir düşünceyi konu edinmesidir. Şüphe ile eleştiriyi karıştırma. Şüphe, bir düşüncenin doğruluğundan kuşku duymaktır; eleştiri ise o düşünceyi akıl süzgecinden geçirip iyi ve zayıf yanlarını ayırmaktır.

Felsefi soru ölçmekle ya da bir kaynağa bakmakla cevaplanmaz; "Güzellik nedir?" felsefidir, "Havuz kaç metre derin?" değildir. N. Uygur'un yorumlanan metnine göre felsefe soruları kendi başına anlamlıdır, cevapsız kalsa bile bir boyut açar; "Nedir?" sorusu bir adı değil, o şeye ilişkin başka şeyleri sorar ("Ruh nedir?" ruhun adını sormaz).

Felsefe bilimden ve sanattan da ayrılır. Bilim tikel bir konuyu gözlem ve deneyle inceler, ispatı esas alır. Felsefe ise bilginin ve varlığın kendisini de sorgular; bilimin ne olduğu sorusu bile felsefi bir sorudur. Sanatçı duygusunu ve hayal gücünü özgün bir ürüne dönüştürür. Üçü birbirini destekler, biri ötekine indirgenmez.

İşlev tarafında felsefe bireye kendini tanıma, önyargılardan uzaklaşma ve çok yönlü düşünme kazandırır. Topluma ise farklı toplulukların bir arada yaşaması, demokrasi bilinci ve bilimlerin gelişmesi bakımından katkı sağlar. Locke ile Rousseau'nun hak ve özgürlük anlayışı insan haklarına, Kant'ın ebedi barış fikri ise Birleşmiş Milletler ve Avrupa Birliği gibi kuruluşlara ilham olmuştur.