XX. Yüzyıl Başı, I. Dünya Savaşı ve Millî Mücadele

AYT Tarih-2 bu dönemden metin verebilir: bir telgraf, bir konuşma, bir rapor ya da antlaşma maddesi. Senden önce olayı bulmanı, sonra parçadan yargı çıkarmanı ister. Bu yüzden her halkaya aynı soruyu sor: kim, neden, hangi tutumla davrandı ve sonuç ne oldu? Omurga Mondros'tan Lozan'a uzanır. Öncesi kısa bir zemin, ortası en geniş yer.

Zemin: Meşrutiyet'ten büyük savaşa

Bu bölümde ezber değil bağlam aranır. Büyük güçlerin Osmanlı topraklarında nüfuz kurma, paylaşma ya da işgal etme çabasına Şark Meselesi denir. Tanzimat ve Islahat fermanları ile Kanun-ı Esasî (I. ve II. Meşrutiyet), bu dış baskıyı ve içerideki farklı talepleri uzlaştırma denemeleri olarak okunur.

1876'da Abdülaziz'in tahttan indirilmesi I. Meşrutiyet'e giden yolu açtı. Üç Tarz-ı Siyaset (Osmanlıcılık, İslamcılık, Türkçülük) devleti dağılmaktan korumaya çalışan üç fikirdir; üçünün ortak derdi birliği korumaktı. Mali tarafta Düyûn-ı Umûmiye alacaklılara gelir bırakan bir idareydi ve devletin hareket alanını daralttı. İttihat ve Terakki'nin cevabı Millî İktisat politikası oldu.

23 Temmuz 1908'de II. Meşrutiyet ilan edildi. 13 Nisan 1909'daki 31 Mart Olayı meşrutiyete karşı ilk ayaklanmaydı; Selanik'ten gelen Hareket Ordusu bastırdı ve II. Abdülhamit tahttan indirildi. 1911'de İtalya Trablusgarp'a saldırdı.

Balkan Savaşları başlayınca iki cepheyi birden taşıyamayan Osmanlı 18 Ekim 1912 Uşi Antlaşması ile Trablusgarp'ı bıraktı. 23 Ocak 1913 Babıali Baskını yönetimi doğrudan İttihat ve Terakki'nin eline verdi. 1876, 1909 ve 1913 olaylarının ortak noktası, siyasetin artık silahla belirlenen bir alana dönmesidir. Rumeli'nin kaybı Anadolu'ya büyük bir göç dalgası getirdi.

Mustafa Kemal bu ortamda yetişti. Selanik'te doğdu, Manastır'da okudu, İstanbul'da Harbiye'yi bitirdi, Şam'da ve Sofya'da görev yaptı. Yani Balkanları, Arap vilayetlerini ve başkenti birden tanıyan bir subaydı.