İnanç, İbadet ve Ahlak

Bilgi, iman ve inanç esasları

İslam'da bilginin kaynakları selim akıl, doğru haber ve salim duyu organlarıdır. Rüya, keşif ve ilham âlimlerce bilgi kaynağı sayılmaz. Bilgi ahlakının ayeti İsrâ 36'dır: "Hakkında kesin bilgi sahibi olmadığın şeyin peşine düşme." Ayet bilgisizce hareketi yasaklar ve kulak, göz ile kalbi sorumlu tutar. Mülk 23 aynı organları anar, ama vurgusu şükürdür: "O, sizi yaratan ve size kulaklar, gözler ve kalpler verendir." İsrâ'da sorumluluk, Mülk'te şükür öne çıkar; ikisini karıştırma.

Doğru haber iki türdür. Yalan üzerinde birleşmeleri düşünülemeyecek kalabalığın aktardığı haber mütevatirdir; görmediğin Mekke'nin varlığını böyle bilirsin. İkincisi peygamber haberi, yani vahiydir. Salim duyu organı ile selim aklı da ayır: duyu dış dünyayı tanıtır, akıl veriyi birleştirir ve neden-sonuç kurar.

Kur'an'ın ilk inen ayetleri okuma emriyle başlar; bilgiyi sevmek, faydalı bilgiye ulaşmak ve bilgiyi koruyup insanlara zarar vermek için değil fayda için kullanmak bilgi ahlakının parçasıdır. Güncel bilgi kaynakları olarak dijital kayıtlara da değinilir, ama İsrâ 36 ekrandaki her bilgi için geçerlidir.

Din sözcüğü Kur'an'da hesap ve karşılık, itaat, inanç ve yaşam biçimi anlamlarında geçer. Din tanımı disipline göre değişir: İslam âlimleri dini akıl sahiplerini hayra ileten ilahî yol sayar, sosyolog toplulukta birleştiren bir sistem, dinler tarihçisi kutsalın deneyimi, felsefeci sonsuz olana bağımlılık duygusu olarak görür.

Tanımın vurgusuna bak: topluluğu bir araya getiren sosyolojik, kutsal ile sıradan ayrımı dinler tarihidir. Fıtrat insanın yaratılıştaki ilk doğasıdır ve inanmaya elverişli bir zemindir; zorunluluk değildir, inanıp inanmamak yine tercihtir. Bu yüzden Bakara 256'daki dinde zorlama olmadığı ilkesi hür iradeyle birlikte okunur.

İman, Hz. Muhammed'in getirdiklerini kalple tasdik etmek ve dille ikrar etmektir. Tasdik kalpte olup biter, ikrar dışarıya yansır. İman ile amel, bilgi ve ikrar arasındaki ilişki konuşulur; taklit yerine delilleri araştırarak imana ulaşmaya tahkik denir. Nisâ 136 imanın kapsamını verir: "Allah'a, Peygamberine, Peygamberine indirdiği kitaba ve daha önce indirdiği kitaba iman edin."

Ayetle birlikte Cibril hadisi okunur ve altı esas sayılır. Nisâ 136'da kader anılmaz; "ayetten kader çıkar" diyen şık bu yüzden dayanaksızdır. İslam inancının özellikleri sade ve aracısız olması, dogmatik olmaması, hür iradeyi esas alması ve korku ile ümit arasında denge kurmasıdır.