Küresel Ortam, Bölgeler ve Çevre Sorunları

Coğrafya-2'nin en geniş konusu burasıdır. AYT bir harita üzerinde numaralı alanlar ya da kısa bir uygulama (atık toplama, arazi dönüşümü) verebilir ve "hangisi yanlış kullanımdır, hangisi bulunmaz" diye sorar. Bu yüzden her başlıkta tanımdan önce mantığı yakala. Sıralama şöyle: çevre sorunları ve arazi kullanımı, küresel ortam, kültür bölgeleri, işlevsel bölge ve kalkınma projeleri, örgütler.

Çevre sorunları ve doğal sistemler

Çevre sorunlarını oluşum sebebine göre ayır. Bir kısmı doğal süreçten doğar: volkanik patlama, deprem, taşkın, kuraklık. Büyük bölümü beşerî kaynaklıdır: sanayi, enerji üretimi, ulaşım, tarım ve nüfus artışı. Ekstrem doğa olayları (deprem, sel, heyelan, çığ, hortum, orman yangını) doğal olaydır, ama yerleşmenin yanlış yerde kurulması, orman örtüsünün azalması ya da altyapının zayıflığı zararı büyüten beşerî etkenlerdir. Türkiye'de deprem fay hatlarını, sel Karadeniz'in yağışlı ve eğimli kesimlerini, çığ yüksek dağlık alanları, orman yangını yazı kurak geçen Akdeniz kuşağını izler.

Doğal sistemlerdeki değişimin geleceği için iki örnek bilmen yeter. Çölleşme, kurak ve yarı kurak alanlarda verimli toprağın aşırı otlatma, yanlış sulama ve ormansızlaşma yüzünden verimsizleşmesidir. Önlem olarak mera ıslahı, ağaçlandırma ve bilinçli sulama sayılır. Birleşmiş Milletler Çölleşmeyle Mücadele Sözleşmesi 1994'te kabul edildi ve Türkiye 1998'de taraf oldu. Kyoto Protokolü ise 1997'de kabul edilen, sera gazı salımını azaltmayı hedefleyen bir protokoldür; 2005'te yürürlüğe girdi ve Türkiye 2009'da taraf oldu, ama sayısal bir azaltım yükümlülüğü almadı.

Kirliliği ortama göre de ayır. Hava kirliliği egzoz, sanayi bacası ve ısınmadan doğar; asit yağmuru ve ozon tabakasının incelmesi bunun sonuçlarıdır. Su kirliliği evsel ve sanayi atığının akarsu, göl ve denize karışmasıdır. Toprak kirliliği yapay gübre, ilaç ve düzensiz depolamadan gelir. Küresel ısınma ise sera gazlarının atmosferde birikmesinin sonucudur; buzulların erimesi, deniz seviyesinin yükselmesi, kuraklığın ve ekstrem olayların artması beklenen etkilerdir.

Sera gazı salımının dağılışı sorusunda ilişkiyi şöyle kur: salım sanayileşmenin ve fosil yakıt kullanımının sonucudur. Nüfusu kalabalık ve sanayisi büyük ülkelerde toplam salım yüksektir. Kişi başına salım ise yüksek gelirli ve enerji tüketimi fazla ülkelerde yüksek çıkar. Haritada toplam ile kişi başına değeri birbirine karıştırma.

Doğal sistemler birbirine bağlıdır: bir halkanın bozulması öbürlerini de etkiler. Ormanı kesersen erozyon artar, toprak akarsuyu doldurur, taşkın çoğalır. Bu yüzden çevre sorununu tek bir olay gibi değil zincir gibi oku.

Madenlerin ve enerji kaynaklarının da çevre etkisi vardır. Kömür yanarken çıkan kükürt dioksit asit yağmuruna dönüşür. Açık ocak maden bitki örtüsünü ve toprağı yok eder. Yenilenemeyen kaynaklar, yani kömür, petrol ve doğal gaz tükenebilir; bu yüzden alternatif olarak güneş, rüzgâr ve jeotermal gibi yenilenebilir kaynaklar öne çıkar. Nükleer enerji karbon salmaz ama yakıtı da biten bir madendir.