Dış Kuvvetler ve Aşınım Şekilleri

Bir yer şeklinin adını duyduğunda arkasındaki kuvveti tereddütsüz söyleyemiyorsan bu konudan soru çözemezsin. Dolin kimin eseri, polye kimin, sirk çukuru kimin — sorulan neredeyse yalnızca bu. Konunun mantığı ise iki cümleye sığıyor: iç kuvvetler enerjisini yerin içinden alır, yeryüzünü yükseltir ve engebelendirir; dış kuvvetler enerjisini güneşten alır, o engebeyi aşındırıp düzleştirmeye çalışır.

Biri kurar, öteki söker. Hangisinin önde olduğunu anlamak için haritaya bakman yeter: dış kuvvetler bu yarışı kazanmış olsaydı Türkiye düzlük olurdu. Türkiye'de iç kuvvetler hâlâ baskın olduğu için ülke engebeli; dış kuvvetler de bu engebe üzerinde çalıştığı için ülke aşınım şekli bakımından bu kadar zengin. Aşağıda okuduğun her şekli tek bir soruya bağlayarak öğren: bunu hangi kuvvet yaptı?

İç kuvvet yapar, dış kuvvet bozar

İç kuvvetler dörttür ve hepsinin enerjisi yerin derinliklerinden gelir: orojenez yani dağ oluşumu, epirojenez yani kıtasal alçalma ve yükselme, volkanizma, depremler. Bunlar yeryüzüne yeni bir biçim verir, engebeyi artırır.

Dış kuvvetler ise güneşe borçludur. Güneş atmosferi ısıtır, ısı farkı rüzgârı ve yağışı doğurur, yağış da akarsuyu ve buzulu besler. Listeyi eksiksiz tut: akarsular, yer altı suları, buzullar, rüzgârlar, dalgalar, kütle hareketleri ve insan. Her biri sırayla üç iş yapar — aşındırır, taşır, biriktirir. Bu konu birinci işi anlatıyor.

Listede en çok atlanan kalem kütle hareketleridir. Heyelan ve toprak kayması da malzemeyi yerinden söküp aşağı taşır, yani dış kuvvettir. Yağışın bol, eğimin dik ve kayaçların gevşek olması Karadeniz kıyısını Türkiye'de heyelanın en sık görüldüğü yer yapıyor.

Türkiye'de en etkili dış kuvvet akarsudur ve nedeni doğrudan ülkenin yapısında yazılı. Ortalama yükselti yaklaşık bin yüz otuz metredir; Avrupa'nın ortalama yükseltisinin üç katından fazla. Yükselti fazla olunca eğim de fazla oluyor, eğim fazla olunca su hızlı akıyor, hızlı akan su daha çok aşındırıyor. Bir akarsuyun aşındırma gücünü belirleyen şey debisi kadar hızıdır; Türkiye'de ikisi de akarsudan yana.