Anayasa Hukukuna Giriş ve Temel Kavramlar

Anayasa dediğin şey, devletin nasıl kurulduğunu, kimin hangi yetkiyi kullandığını ve bireyin devlet karşısında neyi koruduğunu yazan en üst kurallar bütünüdür. MEB-AGS'de bu konu tek başına bir test değil; Anayasa, İnsan Hakları Hukuku ve ilgili kanunlarla birlikte mevzuat bölümünün parçası, yani 80 sorudan yaklaşık 8'i bu paydadan çıkıyor. O yüzden her kavramı sayı, madde ve ayrım düzeyinde bilmen gerekiyor; doktrin tartışmasına girmeyeceğiz.

Bir uyarı baştan: 2017 anayasa değişikliği bu konunun omurgasını değiştirdi. Elindeki kaynak 2018 öncesinden kaldıysa Başbakan'ı, Bakanlar Kurulu'nu, tüzüğü ve kanun hükmünde kararnameyi hâlâ yürürlükte gösteriyordur. Hiçbiri yok.

Anayasa kavramı: maddi, şekli, yazılı, sert

Anayasaya iki yoldan bakılır. Maddi anlamda anayasa, adı ne olursa olsun devletin organlarını, bunların yetkilerini ve temel hakları düzenleyen kuralların tamamıdır. Şekli anlamda anayasa ise "anayasa" adını taşıyan belgenin içindeki kurallardır; konusu ne olursa olsun o belgenin içindeyse şeklen anayasa kuralıdır.

Maddi ölçüt konuya, şekli ölçüt belgeye bakar. Bir kural devlet organlarını düzenliyor ama anayasa belgesinin dışında, sıradan bir kanundaysa maddi anlamda anayasa kuralıdır, şekli anlamda değildir.

İkinci ayrım yazılı ve yazısız anayasadır. Yazılı anayasa tek bir belgede toplanmıştır; Türkiye'ninkiler hep yazılıdır. Yazısız anayasa dağınık kanunlara, geleneklere ve içtihada dayanır; en bilinen örnek İngiltere'dir.

Üçüncü ayrım sert ve yumuşak anayasadır, ve soru en çok burada çıkar:

• Sert anayasa, değiştirilme usulü kanunun çıkarılma usulünden daha güç olan anayasadır.
• Yumuşak anayasa, kanunla aynı usulle değiştirilebilen anayasadır.
• 1982 Anayasası yazılıdır ve serttir.
• 1921 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu için özel bir değiştirme usulü öngörülmediği için yumuşak sayılır.

Ölçüt tek cümle: kanunla değiştirilen anayasa yumuşak, kanundan zor değiştirilen anayasa serttir. Sertlik anayasanın ne kadar uzun ya da ne kadar baskıcı olduğuyla ilgili değildir.

Sertliğin pratik sonucu şu: sert anayasada anayasaya aykırı bir kanunu "sonraki kanun önceki kanunu kaldırır" mantığıyla değiştiremezsin. Kanun çıkarmak için 151 oy yetebilir, anayasayı değiştirmek için 360 gerekir. Aradaki bu fark anayasanın üstünlüğünü ayakta tutar. 11. madde bunu açıkça yazar: Anayasa hükümleri yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını ve diğer kuruluş ve kişileri bağlayan temel hukuk kurallarıdır ve kanunlar Anayasaya aykırı olamaz.