Yargı ve Anayasa Mahkemesi

Anayasa'nın 9. maddesi tek cümledir ve bu konunun çatısını kurar: yargı yetkisi Türk Milleti adına bağımsız ve tarafsız mahkemelerce kullanılır. Hâkim kendi adına değil milletin adına karar verir. Maddedeki "tarafsız" kelimesi 2017'de eklendi; eski kaynaklarda cümle "bağımsız mahkemelerce" diye biter.

ÖSYM bu konuda tanım sormaz, yerleştirme sorar: bir uyuşmazlık verilir, hangi yargı kolunda ve hangi mercide çözüleceği istenir. Bir de eleme sorusu vardır: "aşağıdakilerden hangisi yüksek mahkemelerden biri değildir?" Cevap neredeyse hep Sayıştay, HSK ya da 2017'de kaldırılmış bir askerî mahkemedir.

Bağımsızlık mahkemenin, teminat hâkimin

138. madde bağımsızlığı yasaklarla tarif eder. Hiçbir organ, makam, merci veya kişi yargı yetkisinin kullanılmasında mahkemelere ve hâkimlere emir ve talimat veremez, genelge gönderemez, tavsiye ve telkinde bulunamaz. Sondaki "tavsiye" kelimesine dikkat et: hukuken bağlamayan öneri bile yasağın içindedir. Meclis de sınırlıdır; görülmekte olan bir dava hakkında Yasama Meclisinde görüşme yapılamaz. Yasama ve yürütme organları ile idare de mahkeme kararlarına uymak zorundadır.

Bağımsızlık ile hâkimlik teminatını eşitleme. Bağımsızlık dışarıya bakar, konusu karardır. 139. maddedeki hâkimlik teminatı hâkimin kişisel durumuna bakar ve üç güvence taşır: hâkimler ve savcılar azlolunamaz, kendileri istemedikçe Anayasa'da gösterilen yaştan önce emekliye ayrılamaz, mahkeme veya kadro kaldırılsa bile özlük haklarından yoksun bırakılamaz. 139. madde yaşı yazmaz; yaşı 140. madde gösterir ve rakam altmış beştir. Meslekten çıkarılmayı gerektiren suç, sağlık engeli gibi istisnalar saklıdır.

140. maddenin bir kaydı da soru olur: hâkimler ve savcılar yalnız idari görevleri yönünden Adalet Bakanlığına bağlıdır. "Hâkimler Adalet Bakanlığına bağlıdır" diyen şık eksik ve yanlıştır. Karar verirken hâkim kimseye bağlı değildir. 37. madde de kanuni hâkim güvencesini verir: seni yargılayacak mahkeme suçtan önce kanunla kurulmuş olmalıdır, olağanüstü merci kurulamaz.

Yargılamanın biçimini 141. madde çizer: duruşmalar herkese açıktır, kapalı yapılmasına ancak genel ahlakın veya kamu güvenliğinin kesin olarak gerekli kıldığı hâllerde karar verilebilir. Bütün mahkemelerin her türlü kararı gerekçeli yazılır. Davaların en az giderle ve mümkün olan süratle sonuçlandırılması yargının görevidir.