Doğa ve İnsan Etkileşimi

Bir köprü ile bir fay hattı aynı haritada durur ama biri insanın, öteki doğanın işidir. Coğrafya tam bu ikisinin birbirine nasıl dolandığını inceleyen bilimdir: hangi olgu nerede, neden orada ve çevresindekilerle nasıl bağlantılı. TYT Sosyal Bilimler testinde Coğrafya beş sorudur ve bu konu çoğunlukla kavram sorusu olarak gelir.

Bir olgunun hangi ortama ait olduğunu, bir incelemenin coğrafyanın hangi dalına girdiğini ya da bir örneğin doğa ile insanın hangi yönünü gösterdiğini bulursun. Tanımları ezberlemek yetmez; her tanımı bir örneğe yapıştırman gerekir. Bu yüzden aşağıda her kavramın yanında kendi örneği var. Örnekleri atlama, çünkü soru kökünde tanım nadiren yazar; elinde bir olgu, bir kurum ya da bir uygulama olur ve onu hangi kutuya koyacağına sen karar verirsin.

Doğal ortam ve beşerî ortam

Yeryüzünde insan eli değmeden var olan her şey doğal ortamı oluşturur. Doğal ortam dört temel ortamdan kurulur:

• Atmosfer, Dünya'yı saran gaz zarfıdır; sıcaklık, basınç, rüzgâr ve yağış burada işler.
• Hidrosfer, okyanus, deniz, göl, akarsu, yer altı suyu ve buzulların oluşturduğu su küredir.
• Litosfer, yer kabuğunu ve üst mantonun katı kısmını kapsayan taş küredir; dağlar, ovalar, kayaçlar ve topraklar onun yüzeyidir.
• Biyosfer, canlıların yaşadığı alandır; bitki, hayvan ve insan buradadır.

Bu dört ortam birbirinden bağımsız değildir, bir sistem gibi çalışır. Yağış atmosferde oluşur, hidrosfere karışır, litosferdeki toprağı ve kayacı aşındırır, biyosferdeki bitkiyi besler. Bir halkayı bozduğunda zincirin geri kalanı da değişir. Somut bir zincir kur: yaz sonunda bir yamacın ormanı yanar (biyosfer), toprak korumasız kalır (litosfer), sonbahar sağanağı yamaçtan çamurlu su akıtır (atmosfer ve hidrosfer), vadideki akarsu taşar ve alüvyonla dolar.

Başlangıç noktası bir ortamdır, sonuç dört ortama yayılmıştır. Sistem düşüncesi dediğimiz şey, olgulara tek tek değil bağlarıyla bakmaktır. Dağlar yükselince iklim değişir, iklim değişince bitki örtüsü değişir; bu sıralamanın sorulduğu bir soruda halkaların hangisinden hangisine gittiğini gör.

Beşerî ortam ise insanın doğal ortam üzerinde kurduğu düzendir: yerleşme, tarım, sanayi, ulaşım, ticaret ve turizm. Bir tarlayı, bir yolu, bir limanı gördüğünde beşerî ortamın ürününe bakıyorsun. Aynı manzarada ikisi iç içe durur. Akarsu ve onun taşıdığı alüvyal toprak doğaldır, o toprağa ekilen buğday tarlası ve kenarındaki köy beşerîdir.

Sınırdaki örneklere dikkat et, çünkü soru kökleri genellikle oradan kurulur. Bir doğal park doğal ortamda yer alır ama sınırları, tabelaları ve yolları insanındır. Kanalla sulanıp yeşillendirilen bir çöl kenarı da böyledir. Bu tür durumlarda olgunun kendisine bak: su, toprak, kayaç, bitki doğaldır; kanal, tarla, bina, yol beşerîdir.