Yerleşme ve Ekonomik Faaliyetler

Bir yerleşmenin adını bilmek bu konudan soru çözdürmez. O yerleşmenin neden orada, neden o dokuda, neden o malzemeyle kurulduğunu bilmek çözdürür. Konu dışarıdan bir terim listesi gibi durur ama sınav tarafından bakınca baştan sona sebep ve sonuç alıştırmasıdır. İkinci yarı ekonomik faaliyetlerdir. TYT burada bir meslekten ya da bir ankette anlatılan işten hangi faaliyet grubuna girdiğini bulduruyor. Yani iki yarının da ortak kuralı: tanımı ezberlemek değil, örneği doğru kutuya koymak.

Yerleşme yeri nasıl seçilir

İnsan yerleşeceği yeri rastgele seçmez. Etkili olan doğal etkenler su kaynakları, iklim, yer şekilleri, toprak verimi ve doğal kaynaklardır. Beşerî etkenler ise savunma, ulaşım, ticaret ve sanayidir. İlk yerleşmelerin akarsu boylarında ve verimli düzlüklerde doğması bundandır: su, verimli toprak ve ılıman iklim bir arada bulunur.

Türkiye'deki ilk yerleşme örnekleri de bu mantıkla okunur. Şanlıurfa'daki Göbeklitepe, Konya'daki Çatalhöyük ve Çorum'daki Alacahöyük Anadolu'nun çok eski yerleşmelerindendir. Bu üçü, Anadolu'nun yerleşmeye çok eskiden elverişli olduğunu gösteren örneklerdir.

Dokunun kuralı tektir ve ters bilinirse soru kaybedilir: su kıt ve arazi düzse yerleşme toplu, su bol ve arazi engebeliyse dağınık olur. Su kıtsa herkes aynı kaynağın başına toplanır; arazi de düzse evleri birbirinden ayıracak bir engel yoktur. İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu bu dokunun adresidir. Su bolsa kimse kimsenin çeşmesine muhtaç değildir, herkes kendi tarlasının başına kurulur; arazi parçalıysa yan yana ev yapacak düzlük de yoktur. Doğu Karadeniz bu dokunun adresidir. Sezgi "su bolsa insan suyun etrafında toplanır" der, bu yanlıştır. Toplayan şey suyun varlığı değil, yokluğudur.

Dağınık dokunun olduğu yerde tarım alanları da küçük ve parçalıdır, çünkü aynı engebe ikisini birden üretir. Doğu Karadeniz'de hem evlerin hem tarlaların dağınık olmasının sebebi tektir: engebe. Sınav bunu şöyle sorar: bir yörede evlerin birbirinden uzak olduğu söylenir ve sebebi istenir. Şıklara su kaynaklarının bolluğu ile arazinin engebeliliği birlikte konabilir. İkisi de doğru yöndedir, o yüzden soru kökündeki ayrıntıya bakarsın; yağış ve akarsu vurgulanmışsa su, yamaç ve vadi vurgulanmışsa arazi cevaptır.

Doku altyapıyı da etkiler. Evler yan yana duran toplu yerleşmeye yol, su ve elektrik götürmek kolay ve ucuzdur. Dağınık yerleşmede ise aynı hizmet çok daha uzun hat ister ve pahalıdır. Kırdan kente göçün bir sebebi de budur: hizmet götürülmesi zor yerlerde insanlar yaşam standardını yükseltmek için büyük yerleşmeye taşınır.

Kent yerleşmelerinin konumunu da aynı mantıkla okursun. Bir kentin büyümesinde ulaşım yollarının kesiştiği kavşak olması, limana ya da akarsu kıyısına yakın olması, madene ya da sanayiye yakın olması ve yönetim merkezi olması belirleyicidir. Eskişehir demir yolu kavşağı olduğu için, Zonguldak taş kömürü yüzünden, Antalya turizm yüzünden büyümüştür. Yerleşmenin ilk kuruluş nedeni ile bugünkü büyüme nedeni aynı olmak zorunda değildir. Bir yer önce savunma amacıyla kurulur, sonra ticaret yolu üzerinde olduğu için büyür.