Doğal Afetler ve Çevre Sorunları

Issız bir çölün ortasında yer şiddetle sarsılırsa bu bir doğal olaydır. Aynı sarsıntı bir şehrin altında olursa afettir. Aradaki tek fark insandır ve konunun tamamı bu farkın üzerine kuruludur: bir doğal olay ancak insana, yaptığı yapıya ve yaşayışına zarar verdiğinde afete dönüşür. Bu, Coğrafya'nın TYT'de en düzenli soru getiren konusudur.

İncelenen altı sınavın altısında da onuncu soru buradan geldi: afet türünün dünya haritasındaki dağılışı, afetlerin Türkiye'de görüldüğü yerler, heyelanın oluşum koşulları, sel ve taşkının az görüldüğü alan, erozyona karşı önlemler, risk yönetimi uygulaması. Afetin adını değil, oluşum koşulunu bilmen gerekir.

Afetin türleri ve dünyadaki dağılışı

Afetler kaynağına göre üç grupta toplanır.

• Jeolojik ve jeomorfolojik afetler yerin hareketinden doğar: deprem, volkanizma, tsunami, heyelan ve çığ.
• İklim kökenli afetler atmosferden doğar: sel ve taşkın, kuraklık, kasırga ve hortum, dolu ve fırtına.
• Orman yangınları hem doğal hem insan kaynaklı olabilir.

Dünyada afetlerin dağılışı rastgele değil, nedenlere bağlıdır. Deprem, volkanizma ve tsunami levha sınırlarında toplanır; en yoğun kuşaklar Pasifik Ateş Çemberi ile Alp-Himalaya kuşağıdır. Tropikal kasırgalar sıcak okyanuslar üzerinde oluşur ve Karayipler, Meksika Körfezi kıyıları ile Güneydoğu ve Doğu Asya kıyılarını etkiler. Kuraklık ve çölleşme çöllerin kenar kuşaklarında yoğunlaşır. Orman yangınları yazı sıcak ve kurak geçen Akdeniz iklimi alanlarında yoğunlaşır.

Tsunami, deniz tabanında olan bir depremin ya da volkan patlamasının su kütlesini sarsmasıyla doğan dev dalgadır. Bu yüzden yalnız deniz ve okyanus kıyılarında görülür ve en çok Pasifik çevresinde yaşanır. Hortum ve kasırga ise atmosfer kökenlidir; tropikal kasırga sıcak okyanus suyundan beslenir ve karaya çıkınca enerjisini kaybeder. Çölleşme, kuraklığın ve yanlış arazi kullanımının birleşmesiyle verimli arazinin çöle benzemesidir; Sahra'nın güneyindeki kuşak bunun tipik alanıdır.

Soru kökü bir afetin dünya haritasındaki dağılışını verirse önce afetin oluşum koşulunu düşün. Deprem sorusunda levha sınırını, kasırga sorusunda sıcak okyanusu, yangın sorusunda yaz kuraklığını ara.