Sözcük Yapısı — Kök, Gövde ve Ekler

"Kitapçılardan" tek bir sözcük ama içinde dört parça var: kitap, -çı, -lar ve -dan. Bu parçaların hepsi aynı işi görmüyor. "Kitap" sözcüğün çekirdeği, "-çı" ekle birlikte "kitapçı" gibi yepyeni bir kavram türetiyor, "-lar" ve "-dan" ise yeni bir şey üretmiyor, yalnızca sözcüğü cümleye bağlıyor. Bu konunun bütün işi, bir sözcüğü böyle parçalara ayırıp her parçaya adını koymaktır.

TYT'de sorular üç kalıpta gelir: Hangi sözcük yapım eki almıştır ya da almamıştır, numaralanmış sözcüklerden hangisi gövdedir, hangi sözcük yapıca ötekilerden farklıdır. Üçü de aynı beceriye dayanır: Bir eki gördüğünde onun yeni bir sözcük mü türettiğini, yoksa sözcüğe yalnızca bir görev mi verdiğini ayırt etmek. Bu ayrım oturunca sorular saniyeler içinde çözülür, oturmayınca her şık bir tahmine döner.

Kök: bölünemeyen çekirdek

Kök, sözcüğün bütün eklerinden ayrılmış, anlamı olan en küçük ve bölünemeyen parçasıdır. "Kitapçılardan" sözcüğünün kökü "kitap"tır; onu "ki" ve "tap" diye bölersen anlam kalmaz. Demek ki daha küçük anlamlı parça yok.

Kökler ikiye ayrılır. İsim kökü bir varlığı ya da kavramı karşılar: "göz, ev, deniz". Fiil kökü bir iş, oluş ya da hareket bildirir: "gel-, yaz-, koş-". Ayırmanın pratik yolu köke -mek ya da -mak eklemektir. "Gelmek" anlamlıdır, demek ki "gel-" fiil köküdür. "Gözmek" diye bir sözcük yoktur, demek ki "göz" isim köküdür.

Bazı kökler hem isim hem fiil olarak kullanılır ve iki anlam birbirine bağlıdır: "boya" ile "boya-", "tat" ile "tat-". Bunlara ortak kök denir. Ortak kök ile sesteş kökü karıştırma. Sesteş köklerde yazılış aynıdır ama anlamlar arasında bağ yoktur: "yaz" bir mevsimdir, "yaz-" kalemle kâğıda bir şey geçirmektir. Ortak kökte anlam bağı var, sesteş kökte yok.