Yazım Kuralları

Yazım sorusu tek bir kuralı sormaz. ÖSYM beş cümle verir ve hangisinde yazım yanlışı olduğunu sorar. Yanlış bir şıkta "de" bağlacında, ötekinde bir sayıda, bir başkasında küçük harfle yazılmış bir kurum adında saklanır. Ölçülen soru ortalaması ikidir; konu küçük görünür ama puan getirir.

Bu yüzden onu bir denetim listesi gibi öğrenmen gerekiyor: Her şıkta aynı yerlere aynı sırayla bakacaksın. Tek ölçü güncel TDK Yazım Kılavuzu'dur. Kılavuz yıllar içinde pek çok kuralı değiştirdi ve eski bir kitapta gördüğün yazılış bugün yanlış sayılabilir. Aşağıda her örnekte sözcüğün nasıl yazıldığını ayrıca söyleyeceğim: bitişik mi, ayrı mı, büyük harfle mi. Dinleyen biri yazıyı göremez; kuralı yazılışın tarifinden öğrenir.

"De", "ki" ve "mi": ayrı yazılan üç küçük söz

Bağlaç olan "de" her zaman ayrı yazılır. Önceki sözcüğün son ünlüsüne göre "da" ya da "de" olur ama hiçbir durumda "ta" ya da "te" olmaz: "Ödevi bitirip de uyudu." Burada "bitirip" sert bir ünsüzle bitiyor, bağlaç yine de d harfiyle yazılıyor. "Ya da" iki ayrı sözcüktür. Bağlaç kesme işaretiyle de ayrılmaz; özel addan sonra bile yalnızca bir boşluk bırakılır: "Mert de geldi."

Bulunma eki "-de" ise sözcüğe bitişik yazılır ve sert ünsüzden sonra "-te, -ta" olur: "Defter çantada duruyor.", "Yarım saat ayakta bekledik." Özel ada geldiğinde kesmeyle ayrılır: "Anahtar Mert'te kaldı."

Bağlaç olan "ki" de ayrı yazılır: "Demek ki yanlış anlamışım.", "Öyle yorgundu ki ayakta uyuyordu." Kılavuz yalnızca yedi sözcükte "ki"yi kalıplaşmış sayar ve bitişik yazar: belki, çünkü, hâlbuki, mademki, meğerki, oysaki, sanki. Bu yedisinin dışındaki bağlaç "ki" ayrıdır. Şüphe ya da pekiştirme bildiren "ki" de ayrı yazılır: "Ders bitti, zil çaldı mı ki?"

Ek olan "-ki" ise bitişik yazılır. Bulunma ekinden ya da zaman bildiren bir sözcükten sonra gelip sıfat yapar: "masadaki kalem", "yarınki toplantı". Zamire gelip ilgi zamiri olur: "benimki", "seninki". Bu ek çoğunlukla ünlü uyumuna uymaz ve "ki" diye yazılır; "bugünkü", "dünkü" ve "öbürkü" ise "kü" ile yazılır.

Soru eki "mi" de ayrı yazılır ve önceki sözcüğün ünlüsüne uyar: "Hazır mısın?", "Doğru mu?" Soru ekinden sonra gelen ekler soru ekine bitişir: "Yarın gelecek misin?" cümlesinde "gelecek" ayrı, "misin" tek parça yazılır. Soru anlamı taşımadığında da ayrı kalır: "Tatlı mı tatlı bir bebek."

"İle", "ise" ve "iken" için kılavuz iki yazılışa da izin verir: ayrı ya da sözcüğe bitişik. "Arkadaşı ile" ve "arkadaşıyla", "yorgun ise" ve "yorgunsa", "evde iken" ve "evdeyken" çiftlerinde iki yazılış da doğrudur. Bitişik yazılınca baştaki i düşer; sözcük ünlüyle bitiyorsa araya y girer.