İnsan İradesi, Emek, Rızık ve Tevekkül

Sabah alarm çalıyor. Kalkıp kahvaltı edebilirsin, bir on dakika daha uyuyabilirsin. İkisi de senin seçimin ve sonucunu sen taşıyacaksın. Peki bu seçim özgürse kader nerede duruyor? Din kültürü dersinin bu konusu tam bu soruya cevap verir. Cevabın iki kelimesi var: külli irade ve cüzi irade. Konunun sonunda iki ayrı hikâye de var: Hz. Musa'nın hayatı ve Ayet el-Kürsi.

Allah'ın iradesi, insanın iradesi

Külli irade, Allah'ın her şeyi kapsayan iradesidir. Evrendeki düzeni, yasaları ve ölçüyü O koymuştur. Cüzi irade ise insanın seçme gücüdür. Cüzi, "parça, sınırlı" demektir; yani insanın irade gücü vardır ama kendi sınırları içindedir. Hangi derse ne kadar çalışacağını, arkadaşına nasıl davranacağını, doğru mu söyleyeceğini yoksa yalan mı söyleyeceğini sen seçersin. Kur'an bu seçme gücüne şöyle işaret eder: "Artık dileyen iman etsin, dileyen inkar etsin." (Kehf 18:29)

Seçim insanda olunca sorumluluk da insanda olur. Bakara suresi bunu açık söyler: "Onun kazandığı iyilik kendi yararına, kötülük de kendi zararınadır." (Bakara 2:286) Yaptığı seçimden sorumlu olmayan kişi için bu ayetin anlamı kalmazdı. Aynı ayet bir de sorumluluğun sınırını çizer: Allah kimseyi gücünün yettiğinden fazlasıyla yükümlü kılmaz.

Bir benzetme: sinema salonunda film izleyen biri, hangi koltuğa oturacağını kendisi seçer. Ama salonun binası, koltukların yeri, perdenin ışığı daha önceden belirlenmiştir. Bina külli iradeye, koltuk seçimi cüzi iradeye benzer. Benzetme kusursuz değil ama farkı gösterir.

Günlük bir örnek daha: yağmur yağıp yağmayacağına sen karar vermezsin; bu düzenin içindedir. Ama yağmurlu havada şemsiye alıp almayacağına sen karar verirsin. Birincisi senin elinde olmayan düzendir, ikincisi senin sorumlu olduğun seçim. Sınavda "insanın elinde olan" ile "insanın elinde olmayan" ayrımı bu iki kavrama bağlanır. Ayrıca irade, kişiyi her seçimin sonucundan kurtarmaz; seçimin sonucu seçene döner. Bir çocuğun bahçeye taş atıp cam kırması, camın kırılması düzenine uygun bir sonuçtur ve sorumluluk taşı atandadır.