Gelişim Psikolojisi — Temel Kavramlar ve İlkeler

Gelişim psikolojisinin kuramlarına geçmeden önce ortak bir sözlük gerekir. Piaget'yi, Erikson'u, Kohlberg'i anlatan her soru bu sözlükten çıkar: büyüme ile gelişim, olgunlaşma ile öğrenme, kritik dönem ile duyarlı dönem, hazırbulunuşluk, kalıtım ile çevre. ÖSYM bu kavramları iki ifadeyi karşılaştırtarak ya da bir öğretmen davranışını gösterip hangi ilkeyle çeliştiğini sordurarak yoklayabilir. Çeldiriciler yakın kavramlardan seçilebilir; şıkları eleyebilmek için her kavramın tek bir ayırt edici işaretini bilmen gerekir. Bu konu o işaretleri kurar.

Bir de uyarı: bu başlıkta bazı sayılar kaynaktan kaynağa değişir, örneğin yaşam dönemlerinin yaş sınırları ya da doğum öncesi evrelerin hafta aralıkları. Bunlar sayı olarak değil, dönemin ne olduğu ve sırası olarak işe yarar. Sen de sayıdan çok sıraya ve özelliğe odaklan.

Büyüme, gelişim, olgunlaşma, öğrenme

Büyüme, bedenin boyca, kiloca ve hacimce artmasıdır. Fiziksel ve nicel bir değişimdir, ölçülür: boy yüz yirmi santimden yüz kırk santime çıktı, kilo otuzdan kırka. Büyüme belli bir yaştan sonra durur.

Gelişim ise daha geniştir. Hem nicel hem nitel değişimi içerir ve işlevlerdeki ilerlemeyi anlatır: bir çocuk artık yürüyor, konuşuyor, soyut düşünüyor, arkadaş ediniyor. Gelişim yaşam boyu sürer. Büyüme bu sürecin bir parçasıdır, gelişim büyümeyi de içine alır.

Ayırmak için bir cümle yeter: boyun uzaması büyümedir, uzayan boyla birlikte çocuğun basketbol oynayabilir hâle gelmesi gelişimdir. Büyüme ölçülür, gelişim gözlenir. Bir ikinci örnek: yedi yaşındaki çocuğun ağırlığının otuz kiloyu geçmesi büyümedir; aynı çocuğun artık bir oyunun kurallarını başkasına anlatabilmesi gelişimdir. Soru kökünde "nicel" ve "fiziksel" sözcükleri büyümeyi; "nitel" ve "işlevsel" sözcükleri gelişimi çağırır. Büyüme gelişimin bir bileşeni olduğu için "her büyüme gelişimdir" doğru değildir, "gelişimin içinde büyüme de vardır" ise doğrudur.

Olgunlaşma, kalıtsal programa bağlı, öğrenmeden bağımsız ilerleyen değişimdir. Bebek belli bir zamanda başını tutar, oturur, emekler, yürür; bunları kimse ona öğretmez, sinir sistemi ve kaslar o düzeye gelince olur. Öğrenme ise yaşantı ürünüdür: bisiklete binmeyi, okumayı, bir şarkıyı öğrenmek deneyim ve tekrar ister.