İlk ve Orta Çağlarda Türk Dünyası

Bu konuyu devletlerin listesi diye çalışırsan yanılırsın. Asıl soru şudur: yağmuru da toprağı da belirsiz olan bozkırda, sürüsüyle gezen bir halk nasıl olur da Çin'le ve Roma'yla baş edecek bir devlet kurar? Cevabın üç parçası var. Yönetme hakkı nereden geliyordu, iktidar kimlerin arasında paylaşılıyordu, bunu ayakta tutan para ve silah nereden çıkıyordu. TYT'nin bu başlıktan sorduğu her şey bu üç sorunun içinden geçer. Devletlerin adları ve yılları çerçeveyi tamamlar, kurumları anlamak ise soruyu çözer.

Bozkır, göç ve Türk adı

Türklerin ana yurdu Orta Asya'dır: doğuda Kingan Dağları, batıda Hazar Denizi, kuzeyde Sibirya, güneyde Himalayalar. Bu coğrafya geniş otlaklarla doludur ve tarıma pek elvermez. Hayvancılık ve konargöçerlik bu yüzden yaşam biçimidir. Yazın serin yaylaya, kışın ılık kışlağa çıkılır; sürü hem yiyecek, hem giyecek, hem sefer gücüdür. Türk adının anlamı konusunda tek görüş yoktur; ders kitapları "güçlü, kuvvetli", "olgunluk çağı" ve "töre sahibi" gibi anlamları sayar.

Bozkırdan çıkış tek sebebe bağlanmaz. Kuraklık ve otlak darlığı, nüfus artışı, dışarıdan gelen baskı ve boylar arasındaki çekişme birlikte iş görür. Biri otlağı daraltır, öbürü komşuyu sıkıştırır, üçüncüsü bir boyu kaçmaya zorlar. Sınavda "göçün temel nedeni" diye tek şık seçtiren soru, doğru şıkkı kuraklık gibi bir sebep olarak değil, bu sebeplerin birlikteliği olarak kurar.

Göçler dört yöne dağıldı. Batıya Karadeniz'in kuzeyi ve Avrupa, güneybatıya İran üzerinden Anadolu, güneye Hindistan ve Çin, kuzeye Sibirya yönelmiştir. Bu hareketlerin en büyük sonucu 375'te Avrupa'da görüldü.