İslamiyet'in Doğuşu ve İlk Türk-İslam Devletleri

Bu konuda iki hikâye iç içe yürür. Birincisi Arabistan'da doğan bir inancın birkaç on yılda koca bir coğrafyaya yayılması ve halifeliklerin kurulmasıdır. İkincisi Türklerin bu dünyaya katılmasıdır: önce komşu olarak, sonra askerî güç olarak, en sonunda sultan olarak. Aradaki bağ Talas'tır. Zinciri bu iki hikâyeyi birleştirerek çalış: her halifeliğin Türklere nasıl davrandığını sor, çünkü Türklerin İslamlaşma hızı bu davranışa bağlıdır. TYT bu başlıktan genellikle bir kurum ya da unvan üzerinden yorum isteyen soru çıkarır.

İslamiyet'in doğuşu ve halifelikler

İslamiyet'ten önce Arabistan'da kabile düzeni vardı ve bu döneme Cahiliye denir. Mekke hem ticaret yolunun uğrağı hem de panayır ve Kâbe çevresindeki hac merkeziydi. Sasani ile Bizans arasındaki uzun rekabet ticaret yollarını Arabistan'a yönlendirmişti ve bu durum Mekke'yi zenginleştirdi. İslamiyet bu ortamda, 610'da Mekke'de ilk vahyin gelmesiyle başladı.

Mekke'deki baskılar yüzünden Hz. Muhammed 622'de Medine'ye hicret etti; hicri takvim bu olayla başlar. Orada çıkardığı Medine Sözleşmesi, farklı inançtaki toplulukların hak ve sorumluluklarını belirledi. Savaşları ayrıntılı çalışma; sorulan şey amaçları ve önemidir.

Dört Halife döneminde halife seçimle belirlendi: Hz. Ebubekir, Ömer, Osman ve Ali. Bu dönemde İslam Suriye, Irak, İran ve Mısır'a yayıldı. Hz. Osman'ın öldürülmesinden sonra çıkan iç çekişmeler mezhep ayrılıklarını doğurdu.

Fetihlerin hızı şaşırtıcıdır. Hz. Ömer döneminde 642'deki Nihavend Savaşı ile Sasani İmparatorluğu çöktü; böylece Müslüman Araplar Orta Asya Türkleriyle komşu oldu. Bu komşuluk dostlukla başlamadı, çünkü sonraki Emevi yönetimi Türkleri eşit görmedi. Bu iki cümleyi birlikte tut: Türklerle Müslümanların ilk teması Dört Halife dönemindedir, kitlesel İslamlaşma ise çok sonra gelir.

Emeviler (661-750) Şam'da kuruldu. Halifelik babadan oğula geçen saltanata dönüştü; seçim kalktı. Arap olmayan Müslümanlara mevali denir ve bunlar bazı haklardan yoksun bırakıldı. Fetihler Kuzey Afrika'dan Endülüs'e uzandı ve Endülüs, tercüme ve düşünce faaliyetleriyle Avrupa'ya kültür köprüsü oldu.

Emevilerin Arap olmayanlara bakışı ile Abbasilerin bakışı zıttır. 750'de Emevileri deviren Abbasiler, Arap olmayanlara yakın politika izledi, Türk ve İranlıları orduda ve devlette kullandı. Me'mun ve Mu'tasım dönemlerinde Türk asker ve görevlilerin etkisi giderek arttı. Mısır'da sırayla Tolunoğulları, İhşidiler, Eyyubiler ve Memlükler öne çıkar. Tolunoğulları Abbasi valisi Ahmed bin Tolun'un kurduğu devlettir, İhşidiler Mekke ve Medine'yi yönetmesiyle, Eyyubiler Selahaddin'in Kudüs'ü geri almasıyla, Memlükler ise Moğolları durdurmasıyla anılır.

Abbasilerin Türklere açılmasının sonuçlarını sırayla düşün. Türk askerler Bağdat ve Samarra çevresinde çoğaldı, komutan ve vali olarak yükseldi, zamanla halifeyi bile etkileyen bir güç oldu. Bu yükselişten Mısır'daki ilk Türk hanedanı çıktı. Yani Abbasi politikası Türkleri hem İslamlaştırdı hem de İslam dünyasının siyasi sahnesine taşıdı. Sınav bunu "Türkler İslam dünyasında hangi alanlarda yer aldı" diye sorar; cevap asker, komutan ve devlet görevlisi olarak.