İnsanlığın İlk Dönemleri ve İlk Çağ Uygarlıkları

İnsanlık tarihinin büyük bölümünde yazı yoktu. Bu dönem kazılardan çıkan taş, kemik ve toprakla anlatılır. Sonra yazı icat edildi ve geçmiş kendi sesiyle konuşmaya başladı. Bu konu iki parçadır: yazıdan önceki dönemin buluntulardan nasıl okunduğu ve yazıyla birlikte doğan ilk büyük uygarlıkların her birinin dünyaya ne bıraktığı. İkinci parçada Anadolu özel bir yer tutar, çünkü beş uygarlığın hepsi Türkiye topraklarında kurulmuştur. Çalışma yolu basit: her uygarlığın yanına bir coğrafya, bir yönetim özelliği ve bir katkı yaz. Üç kutu doluysa o uygarlığı bilirsin.

Yazıdan önce: buluntudan çıkarım

Yazı olmayınca tarihçi mezara, ocak kalıntısına, ev planına bakar. Sorulan şey genelde bir buluntunun insanın beslenmesi, barınması ve doğayla ilişkisi hakkında ne söylediğidir. Üç yer bu iş için örnek olarak okutulur ve üçü de Türkiye topraklarındadır.

• Göbeklitepe Şanlıurfa'dadır. Tarıma dayalı yerleşik hayat yaygınlaşmadan önce, avcı-toplayıcı topluluklarca yapılmış bilinen en eski anıtsal yapılardır. UNESCO kaydı bu yapıların milattan önce 9600 ile 8200 arasında inşa edildiğini söyler. Bu bilgi sürpriz yaratır: tapınak gibi büyük yapıyı ancak yerleşik toplumların yapabileceği sanılırdı.
• Çayönü Diyarbakır'dadır ve erken köy yerleşmesinin örneğidir; insanların tarıma ve hayvan beslemeye geçişinin izlerini taşır.
• Çatalhöyük Konya'dadır. Evleri birbirine bitişiktir ve damdan girilir, duvarlarında resimler vardır. Sokak yoktur, insanlar çatılar üzerinde dolaşır.

Bu üç yerden çıkarım yaparken sınavın istediği mantığı gör. Göbeklitepe'de dikilitaşlar üzerine hayvan kabartmaları var; bu, yapıyı yapanların ortak inanç ve tören etrafında toplandığını gösterir. Çatalhöyük'te bitişik evler ve çatıdan giriş, bir güvenlik ve kalabalık yaşam düzenini, duvar resimleri ise avın ve doğanın insan hayatındaki yerini düşündürür. Yani buluntu bir olayı değil bir yaşam biçimini kanıtlar. Soruda "buluntu şunu gösterir" diye sorulduğunda, en doğrudan çıkarımı seç, hayal gücünü çıkarma.

Hepsini birbirine bağlayan kavram Neolitik, yani cilalı taş dönemidir. Bu dönemde insan tarımı öğrendi, hayvanları evcilleştirdi ve yerleşik hayata geçti. Yerleşik hayatın en önemli sonucu artı üründür: ihtiyaçtan fazla tahıl depolanabilince herkesin tarlada çalışması gerekmedi, zanaatkâr, tüccar ve yönetici ortaya çıktı. Toplum katmanlaştı. Yazının gerekçesi de buradan doğdu, çünkü depolanan tahılı saymak, kimin ne verdiğini kaydetmek gerekiyordu.

Taş ve maden çağlarını yalnızca sırasıyla bil: yontma taş, cilalı taş (Neolitik), bakırla taşın birlikte kullanıldığı dönem, tunç ve demir. Sorular ayrıntıyı değil, Neolitik'in neyi değiştirdiğini sorar.