Batı Edebiyatı ve Edebî Akımlar

Edebî akımlar sınavda ezber listesi gibi görünür, ama tek bir mantığa bağlıdır: Her akım bir öncekine tepki olarak doğar. Klasisizmin akılcılığına romantizm, romantizmin taşkın duygusuna realizm, natüralizmin ve parnasizmin soğukluğuna sembolizm karşı çıkar. Bu zinciri bir kez kurarsan hangi akımın hangi özelliği taşıdığını ezberlemeden çıkarırsın. Sınavda da çoğunlukla bir parça ya da dize verilir, hangi akımın özelliğini yansıttığı sorulur; ya da bir akımın ilkesi Türk edebiyatındaki temsilcisiyle eşleştirilir.

Zincirin mantığı

Batı edebiyatının kaynağı Eski Yunan ve Latin edebiyatıdır; Homeros'un İlyada ve Odysseia destanları bu mirasın temelidir. Antik dönemde türler ayrışmıştı. Tragedyada Aiskhylos, Sophokles ve Euripides; komedide Aristophanes; Latin tarafında destan şairi Vergilius ve lirik şair Horatius öne çıkar. Bu eserlerde mitolojiyle süslenmiş bir dünyada gerçek insan, sevgileri, acıları ve yazgısıyla görünür. Klasisizm bu mirası örnek alacak, romantizm ona tepki gösterecektir.

Beşinci yüzyılda Batı Roma İmparatorluğu yıkıldıktan sonra Avrupa'da sanata "öbür dünya" düşüncesi egemen oldu; Orta Çağ boyunca kilise her şeyin üstündeydi ve kişinin düşünce özgürlüğü kısıtlıydı. Rönesans bu tabloyu kırdı: insan yeniden merkeze geldi. Batı edebiyatında yenileşme Rönesans'la, yani 14. yüzyılın sonu ile 16. yüzyıl arasında başladı; 17. yüzyıldan sonra edebiyat birbirine tepki olarak doğan akımlarla gelişti.

Rönesans'ın edebiyattaki adları şairlerde Ronsard, romanda Rabelais ve Cervantes'in Don Kişot'u, tiyatroda Shakespeare, deneme türünde Montaigne ile Bacon'dır. Shakespeare'in Hamlet, Macbeth ve Othello gibi dramları, Venedik Taciri ve Hırçın Kız gibi komedileri vardır. Deneme türünün ilk örnekleri arasında Montaigne'in anılması, bir sonraki konuda da karşına çıkacak.

Akımları türle de eşleştir. Klasisizm en çok tiyatroyu, trajedi ve komediyi sever. Romantizmde dram ve roman gelişir. Realizm ve natüralizm romanın akımlarıdır. Parnasizm ve sembolizm ise şiirin akımlarıdır; ikisi de romanı değil, şiiri yeniden kurar. Soruda tür adı geçiyorsa aday akımların sayısı hemen düşer.

Her akımın arkasında bir felsefe de durur. Akılcılık klasisizmi doğurdu. İdealizm ve sezgicilik romantizmi, sembolizmi besledi. Pozitivizm ise realist ve natüralist romanla parnasyen şiire yol açtı. Yirminci yüzyılda ortaya çıkan empresyonizm, ekspresyonizm, dadaizm, fütürizm, sürrealizm ve varoluşçuluk daha kısa ömürlü ve birbirinden hızla ayrışan akımlardır. Müfredat bu akımları "metinler bağlamında kısaca" ister; yani ilkeyi, bir iki temsilciyi ve Türk edebiyatıyla bağı bilmen yeter.