Şiir Bilgisi ve Edebî Sanatlar

Bir şiir parçası önüne geldiğinde AYT senden genellikle üç şeyden birini ister: dizeleri bir arada tutan ahengi, parçanın hangi biçimde ve hangi türde yazıldığını ya da dizelerde öne çıkan sanatı. Üçü de aynı mantıkla çözülür: Cevap yorumda değil, dizenin üzerindeki bir izdedir. Bu konu o izleri tanımayı öğretiyor. Önce ahenk, sonra biçim ve tür, en sonda sanatlar.

Ahengi kuran unsurlar: ölçü, kafiye, redif, nakarat

Şiiri düzyazıdan ayıran ilk şey ses düzenidir. Bu düzeni dört unsur kurar: ölçü, kafiye, redif ve nakarat. Bunların yanında ses, sözcük ve söz öbeği tekrarları da ahengi besler; bir ünsüzün art arda gelmesi, bir sözcüğün dizeler boyunca yinelenmesi buna girer.

Ölçü, dizelerin uzunluk kuralıdır ve iki ölçü vardır. Hece ölçüsünde her dizedeki hece sayısı eşittir; kalıp "11'li", "8'li" gibi hece sayısıyla anılır ve dize durak denen kesintilerle bölünür. Halk şiiri bu ölçüyle yazılır. Aruzda ise hecelerin açık ya da kapalı, yani uzun ya da kısa oluşu esastır; sayı değil, hece uzunluğunun dizilişi belirler. Divan şiiri aruzla yazılır. Burada bir sınır var: aruz kalıplarını ezberlemek ya da bir şiirin aruz kalıbını bulmak bu konunun işi değil. Senden beklenen, ölçünün hece sayısına mı yoksa hece uzunluğuna mı dayandığını söyleyebilmek.

Hece ölçüsünü tanımanın pratik yolu saymaktır. "Yağmur yağdı, yol ıslandı" dizesini heceleyelim: yağ-mur, yağ-dı, yol, ıs-lan-dı. Toplam sekiz hece; dize "yağmur yağdı" ile "yol ıslandı" arasında ortasındaki bir durakla bölünüyor, yani 4+4 kalıbıyla 8'li. Halk şiirinde en çok karşına çıkan kalıp ise 11'lidir; 4+4+3 ya da 6+5 duraklarıyla okunur. Sınavda dizelerin hece sayısını saymak çoğu zaman yeterli: Hepsi eşitse hece ölçüsüdür, eşit değil ama okurken ritim tutuyorsa aruz olasılığını düşün.

Kafiye (uyak), dize sonlarındaki benzer seslerin uyumudur. Ses sayısına göre üçe ayrılır. Yarım kafiyede tek ses ortaktır: "yol" ile "gül" arasında yalnızca sondaki l tutuyor. Tam kafiyede iki ses ortaktır: "yaz" ile "naz", ortak "az" sesleriyle tam kafiyedir; uzun ünlü tek başına da tam kafiye sayılır. Zengin kafiyede üç ya da daha çok ses ortaktır: "çeşme" ile "deşme" dört sesle zengin kafiye kurar.

Kafiyenin dize sonlarındaki dizilişi de ayrı bir sorudur. Dört dizede düz düzen aabb, çapraz düzen abab, sarmal düzen abba biçimindedir. Harfleri ezberlemek yerine ilişkiyi tut: çapraz, birinci ile üçüncü, ikinci ile dördüncü dizenin eşleşmesidir; sarmal, dıştaki iki dizenin içtekileri sarmasıdır.