Divan Edebiyatı

Divan edebiyatı, Türk edebiyatının İslam medeniyeti dairesinde Arap ve Fars edebiyatlarıyla birlikte yoğrulan kolu. Şiiri aruzla yazar, nazım birimi çoğunlukla beyittir. AYT'de bu konu çoğu zaman bir beyit verilip sorulur: Bu parça hangi nazım biçimidir, kafiyesi nasıl düzenlenmiştir, mazmunu nedir, şair kimdir? Önce biçimleri sağlam kur, sonra şair–eser eşleşmelerine geç; sıralama bu.

Gazel ve divan şiirinin dünyası

Gazel, divan şiirinin en çok yazılan lirik biçimidir. Konusu çoğunlukla aşk ve sevgilidir; şarap, bahar ve tabiat da girer. Kafiye düzeni aa / ba / ca / da şeklindedir: İlk beytin iki dizesi birbirine kafiyelidir, sonraki beytlerde yalnızca ikinci dize kafiye taşır.

Gazelin beyitleri adlarla anılır. İlk beyte matla, son beyte makta denir. Şairin mahlasını söylediği beyit tehallüs olarak geçer ve makta ile çoğu zaman aynıdır. En güzel beyit şah beyit ya da beytü'l-gazel adını alır.

Beyit sayısı konusunda kesin bir kural yoktur. Türk edebiyatında gazeller genellikle dört ile on beş beyit arasında kalır. Beyit sayısı şairden şaire ve gazelden gazele değişir. Bu yüzden "gazel şu kadar beyittir" diye tek bir sayı ezberlemeye çalışma.

Gazelde her beyit kendi başına bir anlam bütünlüğü taşıyabilir; beyitler arasında hikâye gibi bir akış aramak yanlıştır. Bu yüzden bir beyit tek başına sorulabilir. Şiirin kahramanları da hep aynıdır: âşık, sevgili ve rakip. Sevgili uzak, naz yapan ve acımasızdır; âşık çaresiz, ağlayan ve sabırlıdır. Bülbül ile gül, mum ile pervane, ney, şarap, bahar bu dünyanın hazır imgeleridir.

Burada mazmun devreye girer. Mazmun, divan şairlerinin ortaklaşa kullandığı kalıplaşmış hayaldir: Sevgilinin ağzının küçüklüğünü bir nokta kadar küçük ya da yok gibi göstermek, beline "kıl" demek ya da kaşını yaya benzetmek birer mazmundur. Şair mazmunu olduğu gibi tekrar etmez, yeni bir ilişkiyle kurmaya çalışır. Sınavda bir beyitte sevgilinin güzelliği, âşığın çaresizliği ve kalıplaşmış benzetmeler görülüyorsa divan şiirinin dünyasındasın.

Gazelin içeriği de zamanla genişledi. Anadolu sahasındaki ilk gazellerde dinî, ahlakî ve tasavvufî konular ağırdı; aşk ve sevgili sonradan merkeze yerleşti. Divan şiirini yalnızca "aşk şiiri" saymak da eksik kalır: Tasavvuf, hikmet ve bahtından yakınma da gazelin konusu olabilir.