Doğal Sistemler — İklim, Yer Şekilleri ve Su

Doğal sistemler konusu bir envanter değil, bir zincirdir: iklim yağışı, yağış akarsuyu ve toprağı, toprak bitkiyi, bitki hayvanı belirler; araya insan girince zincir bozulur. AYT bu zinciri çoğu zaman bir grafik, harita ya da kısa bir metin vererek sorar ve sebep-sonuç ilişkisini kurdurur. Müfredatın ağırlığı ekosistem, biyoçeşitlilik, ekstrem doğa olayları ve çevre sorunlarındadır; atmosfer, yer şekilleri, su, toprak ve bitki konuları o zincirin alt halkaları olarak kısa kalır. Önce ağırlıklı kısımdan başlıyoruz.

Ekosistem, madde döngüleri ve enerji akışı

Ekosistem, canlılarla cansız çevrenin etkileşim içindeki bütünüdür. Cansız unsurlar ışık, sıcaklık, su, hava, toprak ve mineraldir. Canlı unsurlar üç kümededir: fotosentezle besin yapan üreticiler (bitkiler), hazır besin tüketen tüketiciler (hayvanlar) ve ölü maddeyi çürütüp mineralleri toprağa geri veren ayrıştırıcılar (bakteri ve mantarlar). Şemada cansız unsuru bulmanı isteyen soruda toprak, su, iklim ve ışık seçilir.

Ekosistemin devamlılığı iki şeye bağlıdır. Madde döner, enerji akar. Güneş enerjisi üreticilere, oradan tüketicilere ve ayrıştırıcılara tek yönlü geçer; her basamakta bir bölümü ısı olarak kaybolur, bu yüzden besin zinciri uzadıkça enerji azalır. Madde ise toprakla canlılar arasında dolaşıp yeniden kullanılır.

Canlılar arasındaki ilişki besin zinciridir: üretici birinci basamak, ot yiyen tüketici ikinci, et yiyen üçüncü basamaktadır ve ayrıştırıcılar her basamaktan gelen ölü maddeyi işler. Zincirin bir halkası yok olursa diğerleri de etkilenir; tür kaybı bu yüzden yalnız o türü değil, ona bağlı bütün halkaları tehdit eder. Enerji ile maddeyi karıştırma: enerji geri dönmez, madde döner.

Döngülerden dördünü insan etkisiyle birlikte öğren. Su döngüsü buharlaşma, yoğuşma ve yağışla işler. Karbon döngüsünde bitkiler karbondioksiti alır, solunum ve çürüme geri verir; fosil yakıt yakmak ve orman yok etmek atmosferdeki karbondioksiti artırır. Azot döngüsünde atmosferin azotunu bitkilerin kullanabileceği biçime bazı bakteriler çevirir; yapay gübrenin fazlası su kaynaklarına karışıp kirlilik yapar. Oksijen döngüsü fotosentez ile solunum arasındaki dengeye dayanır ve ormansızlaşma hem karbon hem oksijen döngüsünü bozar. İnsan etkisi sorulduğunda cevap hep aynı yöndedir: denge, yenilenme hızının üstünde bir yükle bozulur.