Anayasa Mahkemesi ve Anayasa Yargısı

Bir mahkemenin üç ayrı işi varsa ve sen bunları tek torbaya atarsan sınavda üç sorunun üçünü birden kaybedersin. Anayasa Mahkemesi tam olarak böyle bir mahkemedir. Norm denetimi yapar; burada karşısında bir kural vardır, kuralın Anayasa'ya uyup uymadığına bakar. Bireysel başvuruyu karara bağlar; burada kurala değil, senin başına gelen muameleye bakar. Yüce Divan sıfatıyla yargılar; burada karşısında ne kural ne muamele, bir kişi vardır. Üç iş, üç ayrı mantık, üç ayrı usul.

Bir uyarı daha: elindeki kaynak 2018 öncesindense bu konuda seni doğrudan yanlışa götürür. 2017 değişikliği üye sayısını, denetlenecek normların listesini, iptal davası açabilecekleri ve Yüce Divan'da yargılananları ayrı ayrı değiştirdi. Aşağıdaki her sayı bugün yürürlükteki metinden.

Mahkeme on beş üyeden kurulur

Anayasa'nın 146. maddesine göre Anayasa Mahkemesi on beş üyeden kurulur. Bu sayı 2017'den önce on yediydi. Neden düştüğünü bilirsen sayıyı bir daha unutmazsın: Askerî Yargıtay ve Askerî Yüksek İdare Mahkemesi kaldırıldı, bu iki mahkemenin her birinden gelen birer üyelik de onlarla birlikte kapandı; on yediden iki eksilince on beş kaldı. Bu arada Cumhurbaşkanının seçtiği üye sayısı da on dörtten on ikiye düştü; Meclis'in payına dokunulmadı.

Üyeleri kimin seçtiği doğrudan soru olur. İkiye ayır:

• Türkiye Büyük Millet Meclisi üç üye seçer: ikisini Sayıştay Genel Kurulunun kendi başkan ve üyeleri arasından gösterdiği üçer aday içinden, birini baro başkanlarının serbest avukatlar arasından gösterdiği üç aday içinden.
• Cumhurbaşkanı on iki üye seçer: üçünü Yargıtay, ikisini Danıştay genel kurullarının üçer adayı içinden, üçünü Yükseköğretim Kurulunun gösterdiği öğretim üyeleri arasından, dördünü ise üst kademe yöneticileri, serbest avukatlar, birinci sınıf hâkim ve savcılar ile en az beş yıl raportörlük yapmış Anayasa Mahkemesi raportörleri arasından.

Aynı 146. madde iki şeyi daha söyler ve ikisi de sık sorulur: üye seçilebilmek için kırk beş yaşın doldurulmuş olması şarttır, Başkan ile iki başkanvekili de üyeler arasından, üye tam sayısının salt çoğunluğuyla ve dört yıl için seçilir; süresi bitenler yeniden seçilebilir.

Görev süresi ise bir sonraki maddededir. 147. madde şunu der: on iki yıl, ve bir kimse iki defa Anayasa Mahkemesi üyesi seçilemez. Altmış beş yaşını dolduran üye emekliye ayrılır. Hangi hükmün hangi maddede olduğu sorulabildiği için ikisini birbirine yazma — kuruluş ve başkanlık 146'da, süre ve emeklilik 147'de. Şu ayrımı da iyi tut: üyelik yeniden kazanılamaz, başkanlık kazanılabilir.

Mahkeme iki bölüm ve Genel Kurul hâlinde çalışır. Bölümler başkanvekili başkanlığında dört üyenin katılımıyla, Genel Kurul en az on üyeyle toplanır. Bu sayı da 2017'de düştü: 149. maddedeki "on iki" ibaresi "on" oldu. Bir kaynakta "Genel Kurul en az on iki üyeyle toplanır" görürsen o kaynak 2018 öncesidir, sorulan sayı ondur. Kararlar kural olarak salt çoğunlukla alınır.

Üç işte ise toplantıya katılan üyelerin üçte iki çoğunluğu aranır: anayasa değişikliğinin iptali, siyasi parti kapatma ve partiyi devlet yardımından yoksun bırakma. İş bölümü de sınav malzemesidir: iptal ve itiraz davalarına, siyasi parti davalarına ve Yüce Divan yargılamasına Genel Kurul bakar, bireysel başvuruları bölümler karara bağlar.