Türk Anayasa Tarihi

Bu konuda ÖSYM sana anayasa metni okutmaz. Sana bir özellik verir — Cumhuriyet Senatosu, halkoylaması, Anayasa Mahkemesi, meclis hükümeti — ve hangi anayasaya ait olduğunu sorar. Bu yüzden metinleri baştan sona ezberlemek işe yaramaz; her birinin başkasında olmayan tarafını bilmek yarar. Her metne aynı iki soruyla gireceksin: egemenlik kimde ve bu metin nasıl değiştiriliyor.

İkisinin cevabı elindeyse hangi anayasadan söz edildiğini şıklara bakmadan söylersin. Bir tuzağı da hemen başta kapatalım: Sened-i İttifak, Tanzimat Fermanı ve Islahat Fermanı anayasa değildir. Bunlar padişahın yetkisini sınırlayan ilk yazılı belgelerdir, yani anayasacılığın öncüleri. İlk anayasa 1876 Kanun-i Esasi'dir. Soru kökünde "Türk tarihinin ilk anayasası" ifadesini görürsen 1808 de 1839 da doğru cevap değildir.

Fermanlar anayasa değil, anayasacılığın ilk adımı

Sened-i İttifak 1808'de, II. Mahmut ile Anadolu ve Rumeli ayanları arasında imzalandı. Padişahın yetkisinin ilk kez yazılı bir belgeyle daraldığı andır. Belgede iki tarafın imzası vardır; padişah oturup tek başına ilan etmemiş, karşısındaki güçle pazarlık etmiştir.

Tanzimat Fermanı 3 Kasım 1839'da Gülhane'de okundu. İlan eden padişah Abdülmecid, hazırlayan Mustafa Reşit Paşa. Getirdiği güvenceler somuttur: can, mal ve namus dokunulmazlığı, vergide adalet, yargılanmadan cezalandırılmama. Ama bu bir sözleşme değil, padişahın kendi iradesiyle verdiği bir sözdür.

İkisini yan yana koy ve tek farkı tut: Sened-i İttifak iki taraflıdır, Tanzimat tek taraflıdır. Soru kökünde "ayan" ya da "karşılıklı taahhüt" geçiyorsa 1808'i, "padişahın tek yanlı iradesi" geçiyorsa 1839'u arıyorsun.

Islahat Fermanı 1856'da ilan edildi ve konusu dardır: gayrimüslimlerin Müslümanlarla eşitliği. Kırım Savaşı'nın ardından, Paris'te toplanacak konferans öncesinde Avrupa devletlerinin baskısıyla çıktı. Getirdikleri somuttur — gayrimüslimler devlet memuru olabilecek, askerlik yükümlülüğüne girecek, il meclislerinde temsil edilecek, mahkemede tanıklıkları kabul edilecek ve gayrimüslimlerden alınan cizye kaldırılacaktı.

Bu iki fermanın hedef kitlesi farklıdır ve soru tam oradan gelir: Tanzimat bütün tebaaya hitap eder, Islahat özellikle gayrimüslime. Bir de kaynağı ayır — Tanzimat'ın arkasında iç ıslahat düşüncesi, Islahat'ın arkasında dış baskı vardır.