TBMM'nin Yapısı, Görev ve Yetkileri

"Aşağıdakilerden hangisi Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin görev ve yetkilerinden değildir?" Vatandaşlık'ta bu kalıbı göreceksin ve bu kalıpta çeldirici üretmenin hazır bir kaynağı var: 16 Nisan 2017 halkoylamasıyla kabul edilip 9 Temmuz 2018'de tam olarak yürürlüğe giren değişiklikle Meclis'in elinden alınmış yetkiler. Gensoru, Bakanlar Kurulunu denetlemek, Bakanlar Kuruluna kanun hükmünde kararname çıkarma yetkisi vermek — üçü de bir zamanlar Anayasa'da yazıyordu, bugün hiçbiri yazmıyor.

Eski baskı bir kitaptan çalışan aday bu soruyu bildiğini sanarak kaybeder. O yüzden konuyu iki sütun hâlinde öğren: bugün yürürlükte olan ve 2017'de kaldırılan. İkinci sütunu bilmek zorundasın, çünkü şıkka konacak yanlış seçenek oradan seçiliyor. Aşağıda her hükmün yanında madde numarası duruyor; 87 ile 98'i, 92 ile 104'ü, 98 ile 105'i birbirine karıştırmamanın en kısa yolu o numara.

Altıyüz kişi, ama hiçbiri kendi seçmenini temsil etmiyor

Meclis genel oyla seçilen altıyüz milletvekilinden oluşur; bunu yazan 75. maddedir. Sayı 2017'ye kadar beşyüzelliydi ve bu tek değişiklik konudaki bütün yeter sayılarını birden kaydırdı; birazdan hesabını yapacağız.

Kimin seçilebileceği 76. maddede. Onsekiz yaşını dolduran her Türk milletvekili seçilebilir. Bu yaş da hareketli bir sayı oldu: önce otuzdu, 2006'da yirmibeşe indi, 2017'de onsekize. Seçilemeyecekler ise tek tek sayılmış — en az ilkokul mezunu olmayanlar, kısıtlılar, askerlikle ilişiği olanlar, kamu hizmetinden yasaklılar ve maddede sayılan suçlardan hüküm giymiş olanlar. Buradaki bir ifadeyi kelimesi kelimesine tut, çünkü doğrudan soru olur: bu kişiler affa uğramış olsalar bile milletvekili seçilemez. Af, seçilme engelini kaldırmıyor.

Bir de seçilemeyenlerle karıştırılan ikinci bir grup var. Hâkimler ve savcılar, yüksek yargı organları mensupları, öğretim elemanları, memur statüsündeki kamu görevlileri ve Silahlı Kuvvetler mensupları seçilemez değildir; bunlar görevlerinden çekilmedikçe aday olamaz. Biri kapıyı tamamen kapatıyor, diğeri "önce istifa et" diyor. Soru kökünde "istifa etmedikçe" ifadesini görürsen ikinci gruptasın.

80. madde tek cümledir ve tek iş yapar: milletvekilleri seçildikleri bölgeyi veya kendilerini seçenleri değil, bütün Milleti temsil eder. Bir soruda "milletin bütünlüğü" ya da "temsilde bölge çıkarı gözetilemez" gibi bir ifade geçiyorsa aradığın madde budur.

Meclis'in kendi iç organı olan Başkanlık Divanı ise 94. maddede. Divan; Meclis Başkanı, Başkanvekilleri, Kâtip üyeler ve İdare Amirlerinden oluşur ve siyasi parti gruplarının üye sayısı oranında Divan'a katılmasını sağlayacak şekilde kurulur. Şu ayrıntı soru olur: parti grupları Divan'a üye verir ama Başkanlık için aday gösteremez.

Maddenin geri kalanı sayı yüklü. Tek tek tut.

• Bir yasama döneminde iki Divan seçimi yapılır; ilk seçilenlerin görev süresi iki yıl, ikinci devre için seçilenlerinki o yasama döneminin sonuna kadardır.
• Başkan gizli oyla seçilir; ilk iki oylamada üye tamsayısının üçte ikisi, üçüncü oylamada ise üye tamsayısının salt çoğunluğu aranır. Oran düşer, taban aynı kalır.
• Üçüncü oylamada salt çoğunluk çıkmazsa en çok oy alan iki aday için dördüncü oylama yapılır ve en fazla oyu alan Başkan olur.
• Başkan ile oturumu yöneten Başkanvekili oy kullanamaz.
• Siyasi parti grubu en az yirmi üyeden meydana gelir; bunu yazan 95. maddedir.

Üçüncü oylamadaki "salt çoğunluk" ifadesine dikkat et, çünkü tabanı üye tamsayısıdır: altıyüz üzerinden 301. Birazdan göreceğin 96. maddedeki salt çoğunluk ise toplantıya katılanların üzerinden hesaplanır. Aynı kelime, iki ayrı taban.