Edilgen Yapı ve Ettirgen (Passive & Causative)

"Araştırmacılar verileri topladı" ile "veriler toplandı" arasındaki fark, işi kimin yaptığıdır. İlkinde özne yapar, ikincisinde özne yapılana uğrar. İngilizcede de aynı ayrım var ve adı çatıdır (voice): etken çatıda özne eylemi yapar, edilgen çatıda eylemden etkilenir. YDS'de edilgen çatı tek başına nadiren sorulur; sorunun çoğu zaman bir de zaman, bir de kip katmanı vardır. Bu yüzden boşluğa bakmadan önce tek bir şeyi sor: özne eylemi yapan mı, yoksa eylemin uğradığı mı?

Ettirgen yapı (causative) ise işi kendin yapmayıp başkasına yaptırmayı anlatır. Türkçede "yaptırmak" eki bunu taşır: "duvarı boyattı" gibi. İngilizcede ek yok, kalıp var. Bu metin ikisini birlikte işler, çünkü sınavda yan yana sorulurlar.

Edilgenin iskeleti: be + V3

Edilgen çatı be fiili ile fiilin üçüncü hâlinin (V3) birleşmesiyle kurulur. Her zamanda ve kipte aynı iskelet çalışır; değişen yalnız be'nin biçimidir. Bu iskeleti zamanlara bölüştürelim:

• Present simple edilgeni is ya da are + V3 ile kurulur; "The samples are tested every week."
• Present continuous edilgeni is ya da are being + V3 ile kurulur; "The results are being analysed at the moment."
• Present perfect edilgeni has ya da have been + V3 ile kurulur; "The bridge has been repaired twice."
• Past perfect edilgeni had been + V3 ile kurulur; "The site had been abandoned long before archaeologists found it."
• Future edilgeni will be + V3, future perfect edilgeni will have been + V3 ile kurulur.
• Kipli edilgen kip + be + V3 ile, geçmişe dair kipli edilgen kip + have been + V3 ile kurulur; "The data must be stored securely" ve "The report should have been submitted yesterday."

İlk örneğin Türkçesi: numuneler her hafta test ediliyor. İkincisi: sonuçlar şu anda analiz ediliyor. Üçüncüsü: köprü iki kez onarıldı. Dördüncüsü: alan, arkeologlar bulmadan çok önce terk edilmişti. Altıncı maddedeki ikinci örnek: rapor dün teslim edilmeliydi.

Altı madde, altı yapı. Hepsinin ortak noktası be fiilidir; zaman be'de görünür, çatı V3'te. Zamanı be'ye, çatıyı V3'e bak diyerek öğrenirsen şıkları iki ayrı gözle okursun.

Etkenden edilgene geçerken üç adım izlenir. Etken cümlenin nesnesi özne olur, fiil be + V3 biçimine girer, eski özne istenirse by ile sona taşınır. "Engineers built the dam in 1960" cümlesi "The dam was built by engineers in 1960" olur. Türkçesi: baraj 1960'ta mühendisler tarafından yapıldı. Eski özne belirsizse ya da önemsizse (people, someone, they) by ibaresi tamamen düşer.

Phrasal verb ve edatlı fiiller de edilgen olabilir; parçacık fiilin yanında kalır. "The proposal was looked into." Türkçesi: öneri incelendi. "The vote has been put off." Türkçesi: oylama ertelendi. Bu tip cümlede be + V3 sonrasında kalan parçacık, doğru şıkkın ipucudur. Gündelik dilde be yerine get de kullanılır (got injured gibi); bu, çoğu zaman başa gelen olumsuz bir olayı vurgular.