Atatürk'ün Hayatı ve Eğitim Yılları

Bir insanın nasıl biri olduğunu anlamak için nerede büyüdüğüne, kimlerin arasında yetiştiğine ve ne okuduğuna bakarsın. Mustafa Kemal için de durum böyle. Bu konuda iki işin var. Önce Mustafa Kemal'in doğduğu yıllarda Osmanlı'nın nasıl bir yer olduğunu görmen gerekiyor. Sonra okul okul ilerleyip bu çevrenin ona ne kattığını okuyacaksın. Bu kazanımlar senden çıkarım yapmanı ister: bir olay ya da söz verilir, sen oradan bir kişilik özelliği ya da bir etki bulursun.

Yirminci yüzyılın başında Osmanlı

Önce bir harita aç. Osmanlı Devleti Balkanlar'dan Anadolu'ya, Arap topraklarından Kuzey Afrika'ya uzanıyordu. Bu kadar büyük bir yerde farklı milletler, diller ve inançlar bir arada yaşıyordu. Devlet bunları uzun süre bir arada tutabildi. Sonra işler zorlaştı.

İlk neden Fransız İhtilali'dir (1789). İhtilal, özgürlük, eşitlik ve millet fikirlerini Avrupa'ya yaydı. Bu fikirler Osmanlı'nın Balkanlardaki halklarına da ulaştı. Her millet kendi devletini kurmak istedi. Büyük bir ailede herkesin ayrı eve çıkmak istemesine benzer. Aile dağılmaya başlar. Yunanlar 1830'da bağımsız bir devlet kurdu. Sırp, Bulgar ve Romen halkları da sonraki on yıllarda özerklik ya da bağımsızlık elde etti. Osmanlı her seferinde Balkanlarda toprak ve nüfus kaybetti.

İkinci neden sömürgeciliktir. Avrupa'da sanayi büyüyünce fabrikaların hammaddeye ve ürün satacak pazarlara ihtiyacı arttı. Güçlü devletler bu ihtiyacı karşılamak için başka ülkelerin topraklarına yerleşti. Osmanlı toprakları hem zengin hem de önemli yollar üzerinde olduğu için bu devletlerin ilgisini çekti. Mustafa Kemal'in doğduğu yıl, 1881'de, Fransa Tunus'a yerleşti. 1882'de İngiltere Mısır'a girdi. Yani çocuk daha okula başlamadan, imparatorluğun uzak topraklarının birer birer elden çıktığı bir dünyada büyüyordu.

Bu iki gelişmeyi birlikte düşün. Fransız İhtilali içeriden dağılma isteğini doğurdu. Sömürgecilik ise dışarıdan gelen baskıydı. Biri içeriden çatlatır, diğeri dışarıdan iter. Sınavda bir metinde "milletlerin bağımsızlık istemesi" geçiyorsa Fransız İhtilali'nin etkisini, "hammadde ve pazar arayışı" geçiyorsa sömürgeciliği düşün.

Osmanlı yöneticileri durumu görüyordu ve devleti düzeltmeye çalıştı. Üç adımı sırayla bil:

• Tanzimat Fermanı (1839) ile devlet, herkesin can, mal ve namus güvenliğini güvence altına almayı vadetti.
• I. Meşrutiyet (1876) ile Osmanlı'nın ilk anayasası olan Kanun-ı Esasi ilan edildi ve padişahın yetkileri sınırlandı.
• II. Meşrutiyet (1908) ile anayasalı düzen yeniden getirildi.

Bu yıllarda aydınlar "devleti nasıl kurtarırız" sorusuna dört ayrı cevap verdi. Ayrıntısını ezberlemene gerek yok, ama her birinin ne istediğini bilmen gerekiyor.

Osmanlıcılık, devlette yaşayan herkesin din ve milletine bakılmadan ortak bir çatı altında birleşmesini savundu. İslamcılık, Müslümanların dinî bağ etrafında bir araya gelmesini istedi. Türkçülük, Türk milletinin kendi kimliği etrafında güçlenmesini savundu. Batıcılık ise Batı'dan bilimi ve yönetim biçimini almayı önerdi. Dördünün de ortak derdi aynıydı: devleti ayakta tutmak.

Mustafa Kemal işte böyle bir yüzyılın eşiğinde, devletin dağılma korkusunun hissedildiği bir şehirde büyüdü.