Cümle Türleri

"Yarın sabah erkenden kalkacak mısın?" Bu cümlenin adı ne? Soru yanlış sorulmuş, çünkü tek bir adı yok. Yüklemi "kalkacak mısın" bir fiil olduğu için fiil cümlesi. Yüklem sonda durduğu için kurallı. Bir bilgi istediği için anlamca soru cümlesi. İçinde tek yargı var, fiilimsi yok; yapıca basit. Yani aynı cümle dört ayrı ölçütte dört ayrı ad aldı.

İşte konunun temeli bu: Cümleler dört ayrı ölçüte göre sınıflandırılır ve ölçütler birbirine karışmaz. Bir cümlenin devrik olması onun fiil ya da isim cümlesi olmasını etkilemez. Uzun olması da birleşik olduğunu göstermez. Program senden bu ayrımı bilmeni ister, tanım ezberlemeni istemez. Yani verilen bir cümleyi doğru ölçütle sınıflayabilmen gerekir. Soru hangi ölçütü söylüyorsa yalnız ona bakarsın.

Yüklemin türüne göre: fiil cümlesi ve isim cümlesi

İlk ölçüt, yüklemin ne tür bir sözcük olduğudur. Fiil cümlesinin yüklemi çekimli bir fiildir: "Kar bütün gece yağdı." Burada yüklem "yağdı"dır; bir fiil kökü, bir zaman ve bir kişi vardır.

İsim cümlesinin yüklemi ise isim soylu bir sözcüktür: ad, sıfat ya da zamir. Bu sözcük ek fiil almıştır: "Sınav salonu çok sessizdi." Yüklem "sessizdi"dir. Ek fiil bazen gözükmez: "Hava bugün güzel." Bu cümlede de yüklem isim soyludur ve cümle isim cümlesidir.

İsim cümleleri bazen yanıltır, bu yüzden üç kalıbı bil.

• "Var" ve "yok" yüklemli cümleler isim cümlesidir: "Buzdolabında hiç süt yok." ve "Bu akşam bir toplantı var."
• "Değil" ile kurulan olumsuz yüklem de isim cümlesi kurar: "Bu çanta benim değil."
• Yüklemi ad ya da sıfat olan cümleler isim cümlesidir: "Bu onun son yazısıydı."

Üçüncü örnek ayrı bir not ister. "Yazısıydı" sözcüğü "yazmak" fiilinden türemiştir ama artık bir addır. Yüklemin anlamı eylem hatırlatıyor diye cümle fiil cümlesi olmaz. Karar verirken yüklemin köküne değil, yüklem olan sözcüğün türüne bak.

İsim cümlesi mi fiil cümlesi mi diye tereddüt edersen şu sınamayı yap: Yüklemi bir fiil kökünden gelen zaman ve kişi ekiyle çekimleyebilir misin? "Yağdı" sözcüğünü "yağıyor, yağacak" diye çekimleyebilirsin; fiil cümlesi. "Sessizdi" sözcüğünü böyle çekimleyemezsin; isim cümlesi.

Ters yönde de bir tuzak var. Ek fiil taşımak, cümleyi isim cümlesi yapmaz. "Tren tam o sırada geliyordu." cümlesinde yüklemde "-di" ek fiili vardır ama kök "gelmek" fiilidir ve zaman eki almıştır. Bu bir fiil cümlesidir. "Bitirmişti", "gidecekti", "okurdu" gibi yüklemler de böyledir.