Parçada Yapı, Anlatım Biçimleri ve Metin Türleri

Okul kantini hakkında dört ayrı parça yazılabilir. Birinde simidin nasıl yapıldığı anlatılır. Birinde kantinde şekerli içecek satılmamasına karşı çıkılır. Birinde teneffüste buğulanan cam, susamlı simitler ve sıcak poğaça kokusu gözünün önüne konur. Birinde de Mert'in zil çalar çalmaz sıraya girip simit alamadan kalması anlatılır. Konu aynı, yazarın amacı dört ayrı. Amacın adına anlatım biçimi denir. Amaca giderken kullanılan araçlara ise düşünceyi geliştirme yolları denir.

LGS'de bu konu parçanın yapısına, nasıl anlatıldığına ve hangi türe ait olduğuna bakar. "Parça hangisiyle tamamlanırsa anlatım biçimi değişmez", "bu parçada düşünceyi geliştirme yollarının tamamı kullanılmıştır", "numaralı metinlerin birinde bulunmayan hikâye unsuru" gibi sorular çıkar. Hepsinin cevabı metindeki izlerde saklıdır. Şıkta yazan özelliği metinde parmağınla gösterebiliyorsan şık doğrudur.

Dört anlatım biçimi

Açıklama, okura bilgi vermek için yazılır. Okuru bir görüşe kazanmaya çalışmaz. "Ekmek, mayalı hamurun fırında pişirilmesiyle elde edilir. Maya, hamurdaki şekeri parçalayıp gaz çıkarır; bu gaz hamuru kabartır." Burada kimse ikna edilmiyor, yalnızca bir şey öğretiliyor.

Tartışma, bir görüşü savunur ve karşı görüşü çürütmeye çalışır. Amacı okuru ikna etmektir. "Kantinde şekerli içecek satılmamasını isteyenlere katılmıyorum. Yasak koymak çocukları dışarıda daha fazla içmeye iter." Karşı görüşün anılması, "oysa", "bence" gibi sözler ve gerekçe sunulması tartışmanın işaretidir.

Betimleme, bir varlığı, yeri ya da kişiyi duyularla algılanan ayrıntılarla anlatır. Olay akışı yoktur; kamera durur ve çevresine bakar. "Kantinin camı buğudan görünmüyordu. Tezgâhta sıra sıra dizilmiş simitlerin susamları ışıkta parlıyordu, havada sıcak poğaça kokusu vardı."

Öyküleme, bir olayı zaman akışı içinde anlatır. Fiiller art arda eylem bildirir. "Teneffüs zili çalar çalmaz Mert kantine koştu, sıraya girdi, parasını uzattı; tam o sırada simitler bitti." Her fiil zamanı biraz ileri alır.