Söz Sanatları

"Dün gece öyle çok yağmur yağdı ki sabah sokağa çıktığımda bütün şehir yıkanmıştı." diyen biri, gerçekte şehri yıkamıyor. Ama cümlenin etkisi, "Yağmur çok yağdı." cümlesinden daha güçlü. İşte söz sanatı budur: Düşünceyi düz söylemek yerine, sözcüklere ek bir güç vererek anlatmak.

8. sınıf programı yalnız beş söz sanatını sayar: benzetme (teşbih), kişileştirme (teşhis), konuşturma (intak), karşıtlık (tezat) ve abartma (mübalağa). Başka sanatlarla uğraşmana gerek yok. LGS'de bu konu şiir dizelerinde ya da kısa cümlelerde sorulur. 2025'te dizeler verilip "hangisinde kullanılmamıştır" diye soruldu; 2026'da söz sanatı sorusu çıkmadı. Sınavda çıkma sayısından bağımsız olarak beşini cümlenin içinde tanıman gerekir.

Benzetme (teşbih)

Benzetme, aralarında ortak bir özellik bulunan iki varlıktan zayıf olanı güçlü olana benzetmektir. Dört öğesi vardır. Benzeyen, asıl anlatılan, zayıf olan varlıktır. Benzetilen, benzetmek için çağrılan, güçlü olan varlıktır. Benzetme yönü, ortak özelliktir. Benzetme edatı ise "gibi", "kadar", "sanki" gibi bağlayıcı sözdür.

"Kardeşim tavşan gibi çevik." cümlesinde benzeyen kardeşim, benzetilen tavşan, benzetme yönü çeviklik, benzetme edatı "gibi"dir. "Gözlerin deniz kadar derin." dizesinde benzeyen gözler, benzetilen deniz, yön derinlik, edat "kadar"dır. Edat bazen gizlenir: "Dedemin elleri kütük gibi sert." yerine "Dedemin elleri sert bir kütük." demek de benzetmedir.

Benzetmenin öğelerini bulmak bu konunun temel çalışmasıdır. Dize şu olsun: "Çocuğun kahkahası, yaz yağmuru gibi ferahlatıcıydı." Benzeyen kahkaha, benzetilen yaz yağmuru, benzetme yönü ferahlatıcılık, edat "gibi"dir. Edatı çıkarıp yönü ararsan cümle bozulmaz: kahkaha ferahlatıcıdır. Benzeyen ile benzetileni ters çevirmek sık yapılan bir hatadır. Güçlü ve bilinen şey benzetilendir; asıl söz edilen şey benzeyendir. Kahkaha asıl söz edilen, yağmur ise ödünç alınan görüntüdür.

Benzetme edatı her zaman "gibi" olmaz. "Sanki", "kadar", "benzer", "andırır" da aynı işi yapar. "Gökyüzü sanki dev bir mavi örtüydü." cümlesinde "sanki" edattır. Edat hiç yoksa bile benzetme sürebilir: "Gökyüzü, mavi bir örtü." Burada gökyüzü benzeyen, örtü benzetilendir.

Benzetmeyi bulmak için iki şeyi ara: İki ayrı varlık var mı ve aralarında "gibi", "kadar", "sanki" ya da onların yerini tutan bir söz var mı? "Kitaplık tahtadan yapılmıştı." cümlesinde tahta bir benzetilen değil, kitaplığın maddesidir. "Bu çocuk aslan gibi." cümlesinde ise çocuğa cesaretiyle aslan benzetilmiştir.