Fiillerde Çatı

İki cümleye bak. "Mert pencereyi açtı." ve "Pencere açıldı." İkisi de aynı olayı anlatıyor. Ama ilkinde işi yapan belli: Mert. İkincisinde işi kimin yaptığı söylenmiyor, yalnızca pencerenin başına gelen şey anlatılıyor. Fiilin kökü aynı, fiilin eki farklı, cümlenin anlamı da bu yüzden değişti.

Fiilin özne ve nesneyle kurduğu bu ilişkiye çatı denir. Program senden çatının anlama kattığını fark etmeni ister, tanım ezberlemeni istemez. Çatı iki ayrı soruya göre belirlenir ve aynı fiil iki soruda ayrı ad alır. Bunu en başta bil: Bir fiile hem "özneye göre" hem "nesneye göre" ad verirsin ve ikisi birbirine karışmaz.

İki ayrı ölçüt

Öznesine göre dört çatı vardır: etken, edilgen, dönüşlü ve işteş. Bu ölçütte işin kim tarafından, kime ya da neye yapıldığına bakarsın. Nesnesine göre iki çatı vardır: geçişli ve geçişsiz. Bu ölçütte fiilin nesne alıp almadığına bakarsın.

Aynı fiile iki ölçütle de bak: "Mert pencereyi açtı." Öznesine göre etken, nesnesine göre geçişlidir. "Pencere açıldı." Öznesine göre edilgen, nesnesine göre geçişsizdir. Soru hangi ölçütü sorarsa yalnız ona cevap ver. Kimi sorular iki ölçütü birden sorar.