Sözcükte Anlam

"Sıcak" sözcüğünü düşün. Sıcak çorba içersin, sıcak bir karşılama görürsün, sıcak bir sohbette oturursun. Üçünde de aynı sözcük var ama anlamı üç ayrı yere gider. Çorbanın sıcaklığını dilinle ölçersin, karşılamanın sıcaklığını yüreğinle. Bu konunun bütün mantığı budur: Sözcüğün anlamı sözcüğün kendisinde değil, içinde bulunduğu cümlededir.

LGS'de sözcük anlamı "şu sözcüğün anlamı nedir" diye ayrı bir soru olarak gelmez. Kısa bir metnin içinde saklanır. Boşluğa bağlama uyan sözcüğü getirirsin, altı çizili bir ifadenin metinde ne anlattığını bulursun, bir deyimin ya da atasözünün cümleye ne kattığını yorumlarsın. Bu yüzden aşağıdaki her kavramı bir cümlenin içinde tanıyacaksın. Örnekleri sesli oku; anlam sesli okuyunca daha çabuk oturur.

Gerçek, mecaz ve terim anlam

Gerçek anlam, sözcüğün akla ilk gelen anlamıdır. Çoğu zaman gösterebildiğin, dokunabildiğin bir şeyi anlatır. "Elindeki bıçak çok keskindi." cümlesinde "keskin", kesme gücü olan demektir.

Mecaz anlam, sözcüğün gerçek anlamından uzaklaşıp başka bir şeyi anlatmak için kullanılmasıdır. "Ayşe'nin keskin zekâsı herkesi şaşırttı." cümlesinde zekâ kesmez, biçmez. Burada "keskin", çabuk kavrayan ve isabetli demektir. Aynı yol "ağır" sözcüğünde de görülür: "Ağır bir bavul taşıdı." gerçek, "Ağır bir söz söyledi." mecazdır.

Mecazı yakalamak için küçük bir deneme yap: Sözcüğün yerine kendi sözcüklerinle bir karşılık yaz. "Derin bir kuyu" cümlesinde "derin" yerine "dibi çok uzak" yazabilirsin; gerçek anlamdır. "Derin bir sessizlik" cümlesinde aynı karşılık oturmaz; sessizliğin dibi yoktur. Burada "derin", yoğun ve tam demektir. Karşılık oturmuyorsa mecaza yaklaşıyorsun.

Terim anlam, bir bilim, spor ya da meslek dalına özgü anlamdır. Aynı sözcük gündelik dilde başka, alanında başka bir şey söyler. Okul derslerinden iki örnek yeter. "Kuvvet" fen dersinde bir cismi iten ya da çeken etkidir ve newton ile ölçülür; "Kuvvetli bir çocuktu." cümlesinde ise güçlü demektir. "Alan" matematikte bir yüzeyin büyüklüğüdür; "Bu alanda uzman biri." cümlesinde uğraşılan konu demektir. "Kök" de öyle: Fen dersinde bitkinin kökü, matematikte karekök, Türkçede sözcüğün kökü başka başka terimlerdir.

Aynı sözcüğün üç bağlamda aldığı anlamı yan yana koyalım. "Kedi sütü diliyle yaladı." cümlesinde "dil", ağzın içindeki organdır; gerçek anlamdır. "Ayakkabının dili sıkıştı." cümlesinde aynı sözcük, ayakkabının bağcık altında duran parçasını anlatır; organa benzediği için bu adı almıştır. "Türkçe, dünyanın en zengin dillerinden biridir." cümlesinde ise konuşma ve yazma aracı demektir. Yazılış hep aynıdır, anlam her seferinde bağlamla belirlenir. Bir sözcüğü gördüğün anda ilk aklına gelen anlamı varsayma; önce cümleyi oku.