Cümlenin Ögeleri

"Elif dün akşam dedesine mektup yazdı." Bu cümle altı sözcük, ama beş parça. "Elif", "dün akşam", "dedesine", "mektup" ve "yazdı". Cümleyi bir tren gibi düşün: Vagonların her biri ayrı bir iş yapar, lokomotif hepsini çeker. Lokomotif yüklemdir. Vagonların hangisinin ne olduğunu bulmak için ise lokomotife soru sorarsın.

Cümlenin ögelerini bulmak ezber değil, sorgudur. Her öbeği yükleme sorarsın, gelen soru ögenin adını verir. Program senden bu ögeleri ayırt etmeni ister: yüklem, özne, nesne, dolaylı tümleç ve zarf tümleci. Bu konunun tek kuralı şudur: Önce yüklem, sonra sorular.

Önce yüklem

Yüklem, cümlede işi, oluşu ya da durumu bildiren ögedir. Çoğu zaman çekimli bir fiildir: "Elif dün akşam dedesine mektup yazdı." cümlesinde yüklem "yazdı"dır.

Her yüklem fiil değildir. İsim ya da sıfat da yüklem olabilir; bunun için sonuna "-dı, -mış, -dır" gibi bir ek gelir. "Bu sabah hava soğuktu." cümlesinde yüklem "soğuktu"dur. "Evde kimse yok." cümlesinde "yok" yüklemdir.

Yüklem her zaman sonda durmaz. "Sonunda bitirdim o uzun romanı." cümlesinde yüklem ortadadır. Bu yüzden cümleyi yüklemden okumaya başlamak, sondaki sözcüğü almaktan daha güvenlidir. Yüklemi bulmanın kısa yolu şudur: Cümlenin zamanını ve kişisini taşıyan sözcüğü ara. "Bitirdim" geçmiş zaman, ben kişisi taşıyor.

Bazen yüklem birden çok sözcükten oluşur. "Ödevini tamamlamış olmalısın." cümlesinde "tamamlamış olmalısın" bütün hâlinde yüklemdir. Parçalarına ayırıp ikisini ayrı öge sayma.

Kimi cümlelerde yüklem sonda durmaz. Böyle bir cümlede ögeleri bulmak için cümleyi kafanda yüklemi sona alarak yeniden kur. "Aldı mı Mert o kırmızı kalemi dükkândan?" cümlesini düşün. Önce yüklem: "aldı mı" (soru eki yüklemin parçasıdır). Sonra kurallı sıraya diz: "Mert o kırmızı kalemi dükkândan aldı mı?" Özne "Mert"tir. "Neyi aldı?" sorusunun cevabı "o kırmızı kalemi"dir; belirtili nesnedir. "Nereden aldı?" sorusunun cevabı "dükkândan"dır; ayrılma eki aldığı için dolaylı tümleçtir.

Bu yöntem sırayı bozulmuş her cümlede işe yarar. Ögeleri sırayla yazıp önce yüklem, sonra özne diye ilerlemek, gözün cümlenin sonuna takılmasını önler. Yüklem baştaysa da değişen bir şey yoktur: "Geldi misafirler akşamüstü." cümlesinde yüklem "geldi", özne "misafirler", zarf tümleci "akşamüstü"dür.

Sorular ve ögeler şöyle eşleşir. Bu eşleşmeyi bir kez oturtursan sınav sırasında her öbek için tek bir soru sorman yeter.

• "Kim? Ne?" (yüklemi yapan varlık) sorusu özneyi bulur.
• "Neyi? Kimi?" sorusu belirtili nesneyi, "ne?" sorusu belirtisiz nesneyi bulur.
• "Kime? Nereye? Nerede? Nereden?" sorusu dolaylı tümleci bulur.
• "Ne zaman? Nasıl? Ne kadar? Niçin?" sorusu zarf tümlecini bulur.

Bu sorular sırayla sorulur. Sorulardan birine cevap bulamayan sözcük ya bir öbeğin içindedir ya da öge dışı bir sözcüktür. Cümlede yüklemden başka hiçbir soruya cevap vermeyen bir sözcük varsa, onun hangi öbeğin parçası olduğunu ara.