Fiilimsiler

İki cümleye bak. "Mert koştu." ve "Koşan Mert yoruldu." İkisinde de koşmak işi var. Ama birincide "koştu" cümlenin sonunda duruyor, zamanı ve kişisi belli: Mert geçmişte, bir kez koştu. İkincide "koşan" bir iş bildirmiyor, Mert'i niteliyor. Tıpkı "hızlı Mert" dediğimizde "hızlı"nın yaptığı gibi.

İşte fiilimsi budur: Fiil kökünden gelir ama cümlede fiil gibi çalışmaz. İsim, sıfat ya da zarf görevi yapar. Fiilimsiye eylemsi de denir. Bu konuda hep aynı soruyu soracaksın: Bu sözcük cümlede ne iş yapıyor? Eke bakmak ikinci adımdır, ilk adım işlevdir.

Üç tür var ve adları görevlerini söylüyor. İsim gibi çalışan isim-fiil, sıfat gibi çalışan sıfat-fiil, zarf gibi çalışan zarf-fiil. Eski kitaplarda bu üçüne ad-eylem, ortaç ve ulaç dendiğini görebilirsin; aynı şeylerdir. Ekleri ezberlemek zorunda değilsin, ama tanıman gerekir. Aşağıda her türün birkaç örneğini göreceksin.

İsim-fiil: işin adı

İsim-fiil, bir işi isim gibi söyler. Cümlede özne, nesne ya da başka bir ismin yapacağı görevi üstlenir. Ekleri -mak, -ma, -ış olarak bilinir.

• "Yüzmek sağlığa yararlıdır." cümlesinde "yüzmek" özne görevindedir.
• "Elif bisiklet sürmeyi çok seviyor." cümlesinde "sürmeyi" nesne görevindedir.
• "Onun gülüşü bütün sınıfı neşelendirdi." cümlesinde "gülüşü" özne görevindedir.

Sınama yolu kolay. Fiilimsinin yerine bir isim koy: "Yüzmek" yerine "Spor" dersen cümle bozulmuyorsa isim-fiilsin demektir. "Elif bisikleti seviyor." doğru bir cümledir, "sürmeyi" de bisiklet gibi bir isim işi görüyor.

Dikkat: Bir isim-fiil kendi nesnesini yanında taşıyabilir. "Kitap okumak" öbeğinde "kitap", "okumak" işinin nesnesidir. Bu iki sözcük birlikte tek bir isim gibi davranır. Bunu birazdan "öbek" başlığında göreceksin.