Diğer Türk Devlet ve Toplulukları

Bu başlıkta on kadar ad sayacaksın ve hiçbirinin kuruluş tarihini ezberlemek zorunda değilsin. ÖSYM bu konuya devlet tarihi olarak girmez; her topluluğun yanına iliştirilmiş tek bir işaret vardır ve soruyu o işaret çözer. Avar dendiğinde İstanbul, Hazar dendiğinde Musevilik, Türgiş dendiğinde para, Kırgız dendiğinde Manas.

Çalışma biçimin de buna göre olmalı: her adın karşısına bir satır yaz, o satırda bir "ilk" ya da bir "tek" bulunsun. İkinci bir şey de var. Bu topluluklar birbirinden kopuk değil; neredeyse hepsi bir büyük devletin yıkılmasından arta kalıyor ve arkasındaki basınç yüzünden batıya doğru itiliyor. Zinciri kurarsan adlar dağınık bir liste olmaktan çıkar.

Bozkırda kimse durduk yere yer değiştirmez

Tek tek adlara girmeden önce bu hareketi anla, çünkü sınav bazen topluluğu değil sebebi sorar. Bozkırda büyük bir devlet yıkıldığında ona bağlı boylar ortada kalır. Kalan boyun iki seçeneği vardır: ya kendi devletini kurar ya da otlağın boş, merkezin zayıf olduğu yöne, yani batıya kayar.

Asya Hunlarının dağılması bu türden bir dalga üretti; Avrupa Hunları ve 375'teki Kavimler Göçü o dalganın ucudur. 552'de Göktürkler Avarları yendiğinde ikinci dalga başladı — yenilen taraf Orta Asya'da kalmadı, Avrupa'nın ortasına gidip orada iki buçuk asır yaşayan bir devlet kurdu.

Üçüncüsü 840'tır. Kırgızlar Uygur başkentini basıp devlete son verdiler ve Ötüken'e yerleştiler, ama orayı merkez hâlinde tutacak düzeni kuramadılar; doğudaki basınç zinciri kopunca boylar sırayla birbirini itmeye başladı. Oğuzlar batıya yüklendi, önlerindeki Peçenekler Karadeniz'in kuzeyine savruldu, arkadan Kıpçaklar geldi.

Haritada batıya dizilmiş her ad, doğuda birinin kazandığı bir savaşın faturasıdır. Soru kökünde göç ya da yer değiştirme geçiyorsa sıkıştıranı ara; cevap çoğu zaman itilenin adı değil, iten devletin adıdır.