Taşra Teşkilatı ve Toprak Sistemi

Osmanlı taşrasını yöneten adamın hüküm verme yetkisi yoktu. Sancağın başındaki beyin elinde asker vardı, cezayı infaz edecek adamları vardı, vergi topluyordu — ama bir köylüye "sen suçlusun" deme yetkisi yoktu. Onu söyleyen kadıydı, kadı da o beyin adamı değildi; tayini de azli de doğrudan İstanbul'dan geliyordu. Bugünkü anlamda kuvvetler ayrılığı değil bu, ama sonucu benzer: taşrada tek adam yok. ÖSYM bu konuya en çok oradan giriyor, kim neyi yapabilir kim yapamaz. Sancakbeyi ile kadıyı aynı zincirin içine koyan şık, hangi kılıkta gelirse gelsin yanlıştır.

İkinci kapı toprak. Osmanlı'da toprağın büyük çoğunluğu devletindir ve tarlayı süren köylü o toprağın sahibi değil, kullanıcısıdır. Bu iki cümleyi sağlam tutarsan konunun geri kalanı ayrıntıdır.

Eyaletten köye: basamakları sırayla ez

Taşra en büyükten en küçüğe şöyle bölünür: eyalet, sancak, kaza, nahiye, köy. Bu sıralamayı ters yönden de sorabilirler, o yüzden hem yukarıdan aşağı hem aşağıdan yukarı çalışır durumda olsun.

Eyaletin başında beylerbeyi vardır, resmî unvanıyla mir-i miran. Eyaletindeki bütün sancakbeylerinin üstüdür, seferde onları toplayıp orduya götüren odur. Kendi oturduğu sancağa paşa sancağı denir. İlk eyalet Rumeli'dir; I. Murad döneminde kuruldu ve ilk beylerbeyi Lala Şahin Paşa oldu. Anadolu Beylerbeyliği ise Yıldırım Bayezid döneminde, 1393'te Kütahya merkezli olarak kuruldu ve ilk beylerbeyi Kara Timurtaş Paşa oldu. Rumeli beylerbeyi rütbe olarak hepsinin üstündeydi; İstanbul'da bulunduğu zaman Divan-ı Hümayun'a katılabiliyordu.

Sancağın başında sancakbeyi vardır. Sancak, taşranın asıl birimidir; devletin defterleri sancak sancak tutulur, ordu sancak sancak toplanır. Şehzadeler de yönetim öğrensin diye sancağa gönderilirdi. Sancakbeyi kendi bölgesinde asayişi sağlar, tımarlı sipahileri denetler, sefer emri geldiğinde onları toplayıp beylerbeyine teslim eder.

Kazanın başında kadı vardır ve burada dikkat etmen gereken şey şu: kadı sadece hâkim değildir. Kazanın her işine bakar. Nahiye ve köy ise idarenin en alt halkasıdır; köyde kethüda ve imam işleri yürütür. Asayişi sağlayan, kadının verdiği cezayı uygulayan görevli ise subaşıdır.