Orta Asya'da Kurulan İlk Türk Devletleri

Orta Asya'da kurulan ilk üç büyük Türk devletini sırasıyla sayamıyorsan bu konudan soru çözemezsin: Asya Hunları, I. Göktürk, Uygurlar. ÖSYM bu konuya girdiğinde neredeyse her seferinde aynı kelimeyi kullanır — "ilk". İlk teşkilatlı devlet, ilk yazılı antlaşma, Türk adını ilk kez kullanan devlet, yerleşik hayata geçen ilk Türk devleti. Konu dışarıdan bir devletler geçidi gibi görünür; sınav tarafından bakınca bir "ilk"ler listesidir.

Kapsamı milattan önce 7. yüzyıldan 840'a kadar uzanıyor ve bu aralıkta altı ad sayacaksın, çoğu bir öncekinin dağılmasından doğuyor. Sen de öyle çalış: her devletin yanına önce hangi ilki getirdiğini yaz, tarihleri sonra ekle. Sıraya da dikkat et, çünkü bu konuda kronoloji bir kez bozulursa devletler birbirinin üstüne biner ve hiçbir soruyu güvenle işaretleyemezsin.

Ana yurt ve göçler

Doğuda Kingan Dağları, batıda Hazar Denizi, kuzeyde Sibirya, güneyde Himalayalar. Türklerin ana yurdunu sınav bu dört sınırla ezberletmeyi sever. Dörtgenin içinde Altay Dağları, Tanrı Dağları ve Aral Gölü çevresi Türk boylarının yoğunlaştığı alanlardır.

Peki neden yerlerinde durmadılar? Bozkırın toprağı tarıma elverişli değil. Ekonomi hayvancılığa dayanıyor, hayvancılık da otlağa. Otlak yetmediği anda göç bir tercih olmaktan çıkar, zorunluluk olur. Nüfus arttı, kuraklık ve sertleşen iklim otlağı daralttı, salgın hastalıklar sürüleri vurdu. Buna Çin'in ve Moğol boylarının siyasi baskısı ile Türk boylarının kendi aralarındaki taht kavgaları eklendi.

Göç yönlerini şöyle tut. Batıya gidenler Hazar'ın kuzeyinden Karadeniz'in kuzeyine ve Avrupa'ya ulaştı; güneybatıya gidenler İran ve Anadolu üzerinden Orta Doğu'ya indi; güneye gidenler Hindistan ve Çin'e, kuzeye gidenler Sibirya'ya yöneldi. Bu konuda göreceğin devletlerin bir bölümü ana yurtta, bir bölümü göç edilen topraklarda kuruldu. Ayrımı aklında tut: sınav "ana yurdun dışında kurulan ilk Türk devleti" diye sorduğunda cevap Avrupa Hun Devleti'dir.