XIX. Yüzyıl — Dağılma Dönemi, Tanzimat ve Islahat

On dokuzuncu yüzyılda Osmanlı'nın karşısındaki asıl düşman bir ordu değil bir fikirdi. Fransız İhtilali'nin yaydığı milliyetçilik, çok uluslu bir imparatorlukta her topluluğa "benim de devletim olsun" cümlesini öğretti. O cümleyi ilk söyleyen 1804'te Sırplar oldu, arkası kesilmedi; 1878'e gelindiğinde Balkanlar'da bağımsızlığını almış üç devlet daha vardı. Bu yüzyılın bütün siyaseti tek bir soruya verilmiş cevaplardan ibarettir: dağılma nasıl durdurulur.

Padişahlar orduyu değiştirerek, ferman yayınlayarak, anayasa ilan ederek, İngiltere'yi Rusya'ya karşı kullanarak denedi. Hiçbiri tek başına tutmadı; her denemenin ardında bir sonrakini zorunlu kılan bir bedel kaldı. Sınav bu konuya girdiğinde senden tarih ezberi değil bu zinciri ister — hangi çözüm hangi sorunun cevabıydı, ve o çözümün faturası neydi. 1808'den 1881'e uzanan yolu böyle tut.

Sened-i İttifak ve milliyetçiliğin ilk faturası

1808. Sadrazam Alemdar Mustafa Paşa taşranın güçlü ayanlarını İstanbul'a çağırdı ve o sonbahar II. Mahmut ile ayanlar arasında Sened-i İttifak imzalandı. Ayanlar padişaha bağlılık sözü verdi, padişah da onların varlığını ve haklarını tanıdı. Osmanlı tarihinde padişahın mutlak yetkisini kendi imzasıyla sınırladığı ilk belgedir; ilk anayasal metin sayılmasının ve İngiltere'deki Magna Carta ile karşılaştırılmasının sebebi budur.

Karşılaştırmayı fazla ileri götürme, çeldirici tam oradan kuruluyor. Magna Carta'da kralın karşısındaki baronlar güçlüydü; belgenin arkasında duracak bir taraf vardı ve metin yenilenerek İngiliz hukukuna yerleşti. Sened-i İttifak'ta ise padişah zayıf olduğu için imzaladı; merkezî otoriteyi toparlar toparlamaz ayanları tek tek tasfiye etti ve belge fiilen hiç uygulanmadı. Değeri uygulanmasında değil, hukuken açtığı kapıdadır.

İsyan tarafına geç. 1804'te Kara Yorgi önderliğinde başlayan Sırp İsyanı, milliyetçilik gerekçesiyle çıkan ilk azınlık ayaklanmasıdır. Sırplar 1812 Bükreş Antlaşması ile ayrıcalık, 1829'da özerklik aldı; bağımsızlık ancak 1878'de geldi. Sırp'ı ilk isyan eden, Yunan'ı ilk bağımsız olan diye ayır — bu ikisinin yeri değiştirilerek sürekli sorulur.

Yunan İsyanı 1821'de Mora'da patladı; arkasında Filiki Eterya adlı gizli cemiyet vardı. Adı burada dikkat ister. Filiki Eterya 1814'te Odessa'da kuruldu ve tek derdi Yunan bağımsızlığıydı; Kurtuluş Savaşı konusunda karşına çıkacak Etniki Eterya ise 1894'te Atina'da kurulan, Makedonya'yı hedefleyen bambaşka bir örgüttür. İkisinin arasında seksen yıl var; ikisini aynı cemiyet sanan öğrenci iki konuyu birden kaybeder.

Osmanlı isyanı bastıramayınca Mısır Valisi Kavalalı Mehmet Ali Paşa'dan yardım istedi. Birazdan göreceğin bütün belanın tohumu bu ricadır. 20 Ekim 1827'de Navarin Limanı'nda demirli duran Osmanlı-Mısır donanması İngiliz, Fransız ve Rus gemilerince, savaş ilan edilmeden yakıldı. Ardından gelen 1828-1829 Osmanlı-Rus Savaşı 14 Eylül 1829 Edirne Antlaşması ile bitti; Osmanlı, Yunanistan'ın bağımsızlığını tanımak zorunda kaldı. Osmanlı'dan kopan ilk bağımsız devlet budur.