Türklerin İslamiyet'i Kabulü ve İlk Türk-İslam Devletleri

Bu konunun tamamı üç kapıda toplanır ve üçünün de yılını ezberlemek zorundasın: 751 Talas, 1040 Dandanakan, 1071 Malazgirt. Talas Türklerle Müslümanlar arasındaki gerginliği bitirdi, Dandanakan Büyük Selçuklu'yu doğurdu, Malazgirt Anadolu'yu açtı. Aralarında üç yüz yirmi yıl var ve öğrencinin kaybolduğu yer tam olarak bu aralık — arka arkaya on beş devlet adı geliyor, hepsi birbirine benziyor. Kaybolmamanın yolu şu: her devleti tek bir cümleyle etiketle.

Karahanlı Türkçeyi bırakmadı, Gazneli Hindistan'a indi, Selçuklu halifeyi kanadının altına aldı, Memlük Moğol'u durdurdu. Etiket olmadan ayrıntı havada kalır, soruda hangi devletin hangisi olduğunu bile seçemezsin. Yirmi yedi soruluk tarih bölümünün içinde bu konu tek başına küçük bir dilim gibi görünür; ama Anadolu'nun Türkleşmesi de Osmanlı'nın arka planı da buradan kurulduğu için etkisi o dilimle sınırlı kalmaz.

Emeviler kapıyı kapattı, Abbasiler açtı

İslamiyet 610'da Mekke'de doğdu, 622'deki hicret hicri takvimin başlangıcı oldu, 632'de Hz. Muhammed vefat etti. Türklerin bu yeni güçle ilk teması Dört Halife Devri'nde, Hz. Ömer zamanında kuruldu: 642'de Nihavend Savaşı ile Sasani İmparatorluğu çökünce Müslüman Araplarla Türkler bir anda komşu hâline geldi. Komşuluk dostlukla başlamadı.

Emeviler döneminde (661-750) iş sertleşti. Emeviler Arap olmayan Müslümanları "mevali" sayıyordu; mevali sözlükte azatlı köle demektir ve uygulamada da öyle davranıldı. Müslüman olan Türk'ün vergisi kaldırılmıyor, orduda ganimetten payı eşit tutulmuyordu. Kuteybe bin Müslim'in seferleri Maveraünnehir'i askerî olarak Emevi denetimine soktu ama gönül almadı. Din değiştirmenin karşılığı yoksa insan neden din değiştirsin? Türklerin bu dönemde kitleler hâlinde Müslüman olmamasının sebebi budur — İslam'a mesafe değil, Emevi siyasetine tepki.

750'de Abbasiler Emevileri devirince politika tersine döndü ve Türkler orduda da devlet kademelerinde de kullanılmaya başlandı. Burada iki ayrı halifenin iki ayrı işi var, onları aynı ada yazma. Bizans sınırındaki Avasım denen savunma şehirlerini Harun Reşid kurdu; Türk ve Horasanlı birlikler buralara yerleştirildi.

Halife Mutasım ise Türk askerleri için başkent olarak Samarra şehrini kurdurdu. Soru tam bu ayrımdan gelir: Avasım Harun Reşid'in, Samarra Mutasım'ın. Emevi-Abbasi karşıtlığının anlamı da buradan çıkıyor — aynı dine karşı iki Türk tutumu var ve farkı yaratan din değil, iki hanedanın siyasetidir.