Hazırlık Dönemi — Genelgeler ve Kongreler

Mustafa Kemal 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıktığında cebindeki görev kâğıdı, yapacağı işin tam tersini yazıyordu. Devlet onu bölgedeki direnişi dağıtsın diye gönderdi; o direnişi örgütledi. Bu konunun tamamı o çelişkinin üstünde durur ve sınav da tam oradan sorar. Önündeki on bir ayda iki genelge, iki kongre, bir görüşme ve bir meclis kararı arka arkaya gelecek.

Bunları düz bir tarih listesi gibi çalışırsan hiçbirini yerinde tutamazsın, çünkü altısı da birbirine çok benziyor. Her birinin bir öncekinde olmayan tek bir yeniliği var. Sen önce o yeniliği yaz, tarihi sonra ekle. Zincir 19 Mayıs 1919'da başlıyor, 23 Nisan 1920'de Meclis'in açılmasıyla kapanıyor; aradaki her halka bir sonrakini zorunlu kılıyor.

Görev kâğıdında ne yazıyordu

30 Nisan 1919'da onaylanan kararnameyle Mustafa Kemal 9. Ordu Müfettişliği'ne atandı. Talimatname üç iş sayıyordu: bölgede bozulan asayişi yeniden kurmak, halkın ve çetelerin elindeki silah ile cephaneyi toplayıp devlete teslim etmek, ordunun el altından koruduğu silahlı grupları dağıtmak.

İstanbul'un istediği şey Karadeniz'de sükûnetti. Bu isteğin arkasında da bir baskı vardı; İngilizler Samsun çevresindeki karışıklıktan şikâyetçiydi ve Mondros'un yedinci maddesine dayanıp bölgeyi kendileri işgal etmekle tehdit ediyordu. Damat Ferit hükûmeti işi bir Osmanlı paşasının çözmesini tercih etti.

Yetki tarafı ise sıradan bir müfettişlik yetkisi değildi. Mustafa Kemal yalnız kendi bölgesindeki birliklere değil, komşu vilayetlerin valilerine de doğrudan yazabiliyordu. Bu genişlik ilerideki her adımın altyapısını kurdu: millî hareketin ilk örgütlenmesi silahla değil telgrafla yapıldı ve o telgraf hattını açan şey bu görev belgesiydi.

16 Mayıs 1919'da Bandırma Vapuru'yla İstanbul'dan ayrıldı, 19 Mayıs'ta Samsun'a çıktı. Dört gün önce, 15 Mayıs 1919'da İzmir Yunan birlikleri tarafından işgal edilmişti; Anadolu'da tepki zaten kaynıyordu, ortada onu tek elde toplayacak bir merkez yoktu.

Ayrımı şöyle kur: resmî sıfat müfettişlik, fiilî iş örgütleyicilik. Soru kökünde "Mustafa Kemal'in Samsun'a gönderiliş amacı" geçiyorsa cevap asayişi sağlamak ve direnişi dağıtmaktır — millî mücadeleyi başlatmak değil. O şık orada bilerek durur.